اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٣٠١ - بخش اول مفهوم«استعمال» و انواع آن

نتيجه اينكه‌: بنابر نظر استاد شهيد در استعمال سه شرط معتبر است:

١) صلاحيت دلالت لفظ بر معنا[١]؛

٢) تغاير بين لفظ و معنا؛

٣) آليت لحاظ لفظ و استقلاليت لحاظ معنا.

سنجش و تأمّل در بيانات استاد شهيد

در آنچه استاد شهيد در مورد مفهوم و شرايط استعمال فرموده‌اند- كه خلاصه آن بيان شد- تأمّلاتى داريم:

تأمّل اوّل: تعريف استعمال به گونه‌اى كه بر اراده استعماليه منطبق شود موجّه نيست. استاد شهيد مى‌فرمايد: «الاستِعمال عَمَلِيةٌ إرادِيةٌ مُتقَوِّمةٌ بِالإرَادَةِ الاستِعمالِية»[٢]. در اينجا دو چيز وجود دارد:

١) استعمال لفظ در معنا؛

٢) اراده استعمال لفظ در معنا.

تعريف استعمال، به گونه‌اى كه با اراده استعمالى مساوى باشد؛ جاى تأمّل دارد. به دليل همين تأمّل در تعريف «استعمال» گفتيم: ايجاد لفظ دالّ بر معنا استعمال است‌- كه گاه متعلّق اراده قرار مى‌گيرد و گاه متعلّق اراده قرار نمى‌گيرد-.

تأمّل دوّم: استاد شهيد، در تعريف استعمال در يك جا مى‌فرمايند: «لأنّ الاستِعمالَ قَصدُ تَفهيمِ المعنَى بِاللّفظِ وَلَو شأناً وإعدَاداً»[٣]. و در جاى ديگر مى‌فرمايند: «إنَّ الاستِعمالَ عِبارةٌ عَن‌

[١] . كه اين صلاحيت يا به وسيله وضع به طور مستقيم( چنانچه در معناى حقيقى چنين است) يا به طور غير مستقيم( چنانكه در معناى مجازى چنين است) يا به سبب رابطه ذاتى به وجود مى‌آيد( چنانكه در استعمال لفظ در نوع خويش گذشت).

[٢] . بحوث فى علم الاصول، ج ١، ص ١٣٣.

[٣] . همان.