اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٢٦ - جواب استاد شهيد(رحمة الله عليه)

است؛ زيرا حقيقت وضع، چيزى جز همين تلازم نيست. بنابر اين، نتيجه اين نظريه، تقدّم در عين تأخّر، و تقدّم شيئ بر نفس است كه همان مشكل دور است.

جواب استاد شهيد (رحمة الله عليه):

مرحوم استاد شهيد صدر (رحمة الله عليه) اشكال محقّق خوئى را وارد نمى‌دانند و در توضيح رفع اين اشكال، به تشابه اين اشكال با اشكالى كه در مسأله اخذ علم به حكم در موضوع آن حكم مطرح شده است اشاره مى‌كنند و مى‌فرمايند: در آنجا نظير همين اشكال مطرح است؛ زيرا گفته مى‌شود: علم به حكم، متأخّر از وجود حكم است و چنانچه علم به حكم در موضوع حكم اخذ شود؛ لازمه‌اش اين است كه: حكم، مقدّم برخويش شود كه مشكل دور است و محال.

در آنجا چنين پاسخ داده ايم كه: آنچه علم به آن تعلّق مى‌گيرد و متقدّم بر علم است جعل حكم است و آنچه متأخّر از علم است و علم در موضوع آن مأخوذ است مجعول حكم است. على هذا، علم به جعل در موضوع مجعول اخذ شده است و مشكل دور و تقدّم شيئ بر نفس، مندفع است. در اينجا نيز، اشكال از همين قبيل است. محقّق خوئى مى‌فرمايند: در صورتى كه ملازمه ميان لفظ و معنا، مشروط به علم به وضع باشد؛ لازم مى‌آيد: وضع، متقدّم بر نفس شود؛ زيرا از يك سو: علم به وضع، متأخّر از وضع است؛ زيرا متوقّف بر آن است. از سويى ديگر: وضع- كه همان ملازمه بين لفظ و معناست- متأخّر از علم به وضع است؛ زيرا متوقّف بر آن است.

جواب اين اشكال‌ نيز نظير همان جواب است. در اينجا نيز مى‌توان گفت: آنچه علم بر آن توقّف دارد: جعل ملازمه است. يا به تعبيرى: وضع در مقام جعل است؛ لكن آنچه بر علم به وضع (جعل ملازمه) توقّف دارد، مجعول است. يا به تعبيرى: ذات ملازمه‌اى است كه نتيجه جعل است. بنابر اين، اشكال تقدّم شيئ بر نفس مندفع است و از اين ناحيه، اشكالى بر نظريه محقّق عراقى وارد نيست‌[١].

[١] . بحوث فى علم الأصول، ج ١، ص ٧٣- ٧٤.