اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٢٤٦ - قاعده ششم قاعده ترادف لفظى
استاذنا الشهيد الصدر قدّس الله نفسه الزكية نظير پاسخى را كه از نظير اين اشكال در اشتراك لفظى دادند در اينجا در برابر اين اشكال بيان مىدارند، كه حاصلش اين است كه: با تقييد لفظ موضوع به قيد «أو اللفظ الآخر» يا تقييد وضع به قيد «إن لم أتعهّد قصد هذا المعنى بلفظ آخر» مشكل «تعهّد متناقض» يا «نقض عهد» قابل حل است. در زمينه مفيد بودن ترادف، اگر چه غرض عقلايى تفهيم و تفاهم همان گونه كه با وضع لفظ واحد براى معناى واحد تحقق پذير است با وضع الفاظ متعدد براى معناى واحد نيز تحقق پذير است؛ لكن جاى اين شبهه وجود دارد كه با توجه به اينكه با وضع لفظ واحد بر معناى واحد غرض عقلايى تفهيم و تفاهم حاصل است، وضع الفاظ مرادف ديگر فاقد توجيه عقلايى است؛ زيرا تحصيل حاصل است.
بر مبناى اين مدّعا- مدعايى كه اين شبهه مطرح مىكند- ترادف معقول تنها از يكى از دو سبب نشأت مىگيرد: نخست اختلاط اقوام يا ادغام آنها با يكديگر، و نتيجتاً به كار گيرى لفظ موضوع براى معنا در ميان قومى، از سوى قوم ديگر افزون بر لفظى كه خود بر آن معنا وضع كردهاند كه منجرّ به تعدد لفظ موضوع براى معناى واحد مىشود. و ديگر: تسامح در استعمال كه در طول زمان منجر به زوال تفاوتهاى دقيق در معانى موضوع لها شده تا جايى كه به تدريج الفاظ متعدد براى معناى واحد وضع تعينى يافته و ترادف بوجود آمده است. مثلًا «قعد» و «جلس» در عرف فعلى اهل لغت عرب تقريباً مترادف محسوب مىشوند، در حالى كه در اصل، «قعد» در «نشستن پس از دراز كشيدن» و «جلس» در «نشستن پس از ايستادن» وضع شده است كه به تدريج در نتيجه عدم رعايت فرق دقيق بين دو معنا در جاى يكديگر به كار رفته و مترادف به شمار آمدهاند.
پاسخ اين مدّعا اين است كه در فايده ترادف همين بس كه الفاظ گوناگون از خاصيتهاى فصاحتى گوناگون برخوردارند، به اين معنا كه هر لفظى آهنگى خاص و وزنى خاص و شكل و هيئتى خاص دارد كه در تركيب با الفاظ ديگر اشكالى گوناگون از صور و هيئتهاى وزنى و آهنگى بوجود مىآورد، و در نتيجه گاه لفظى در كنار الفاظ ديگر از زيبايى بهتر و بيشتر و از آهنگ و وزنى جذّاب تر و مؤثّرتر نسبت به لفظى ديگر برخوردار است، لهذا به رغم آنكه هر دو لفظ براى معناى واحدى وضع شدهاند لكن صورت تركيبيهاى كه از يك لفظ با الفاظ ديگر حاصل مىشود از لفظ ديگر حاصل نمىشود، و بالعكس در جايى ديگر صورت تركيبيه وزنى و آهنگى