مقدمه سوّم‌: هنگام وضع لفظ براى ماهيات غير حقيقيه كه هم از ناحيه مقولات ذاتى و هم از ناحيه عوارض و مشخّصات مبهم‌اند، و به تعبير ديگر: در ابهام كامل به سر مى‌برند تصوّر اين ماهيات به دليل ابهامى كه دارند تنها به وسيله پوششى- يعنى عنوانى- كه تعيين ذهنى و اشاره عقلى به آنها را ممكن مى‌كند امكان پذير است. اين پوشش عقلى يا عنوان ذهنى مى‌تواند به وسيله هر وصف و عنوانى كه با اين ماهيات مقارنت دايم داشته و با همه گونه‌هاى مختلف و تركيبات متنوّع اين ماهيات همراه باشد صورت پذيرد؛ مثلًا: ماهيت مبهمى نظير «خمر» را ذهن مى‌تواند با عنوان «مايع مسكر» تصور كند، و «صلاة» را مى‌تواند با عنوان «ناهى عن الفحشاء» تصوّر كند. اين عنوان مقارن و غير منفك در ذهن به عنوان معرّف آن ماهيت تركيبى مبهم شناخته مى‌شود و مى‌تواند نقش جامع بين افراد صحيح آن ماهيت را- كه تحت پوشش اين عنوان قرار مى‌گيرند- ايفا كند.

بنابر آنچه در اين سه مقدّمه بيان شد: تصوير جامع بين افراد صحيح ماهيات شرعيه كاملًا ممكن است. جامع بين افراد صحيح، همان‌گونه كه در مقدّمه سوّم آمد: عنوان معرّفى مى‌تواند باشد كه با همه افراد صحيح ماهيت تركيبى شرعى، مقارن و غير منفك باشد. در مثل «صلاة» اين عنوان معرّف مى‌تواند چيزى نظير «معراج مؤمن» يا «ناهى عن الفحشاء» يا «مطهّر من الذنوب» يا «مقرّب الى الله» و امثال آنها باشد. بر اين روش در تصوير جامع هيچ يك از اشكالاتى كه در تصوير جامع بين افراد صحيح مطرح شد، وارد نيست‌[١].

تقريبى كه از محقّق اصفهانى در تصوير جامع بين افراد صحيح نقل كرديم در حقيقت نوعى تبيين جامع عرضى است، يعنى تقريبى است كه مدعاى مرحوم آخوند خراسانى را كه در صدد ارائه جامع عرضى است به بيان و تقريبى ديگر عرضه مى‌كند.

اشكال شهيد صدر:

استاد شهيد صدر (قدس سره) بر اين تقريب (تقريب محقّق اصفهانى) ايراد گرفته و در ماحصل كلامش مى‌فرمايد: مراد از ابهام مسمّا:

[١] . نهاية الدراية، ج ١، ص ١٩٨- ١٩٧( نقل به معنا و با توضيح و بيان صورت گرفته است).