اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ٢٢٥ - توضيح بيشتر

مقدمه سوم‌: از آنچه گفتيم معلوم شد كه در مفاهيم مشكك هر چه وجود طبيعت كامل‌تر باشد صدق مفهوم واضح‌تر و يقينى‌تر خواهد بود تا آنجا كه به مصداق اكمل و اتمّ برسيم كه صدق در اينجا وضوح كامل دارد و صد در صد يقينى است؛ به نحوى كه قابل تزلزل و عروض شك نيست، به خلاف مراتب پايين‌تر كه به دليل عدم كمال وجودى مفهوم، و اختلاط وجود خارجى مفهوم با اضداد آن صدق مفهوم بر مصداق، مشكوك مى‌شود، و شايد به همين دليل نيز به اين دسته از مفاهيم، مفاهيم مشكك گفته مى‌شود.

در صدق هر مفهوم مشكك نظير سفيد بر مصاديق خارجى چهار مرتبه كلّى وجود دارد:

١) مرتبه طبيعت صرف كه عالى‌ترين مرتبه صدق مفهوم است. در اين مرتبه، طبيعت خالص و صرف مفهوم، در مصداق معينى جلوه‌گر است. اين مصداق عالى‌ترين مرتبه صدق مفهوم است و صدق مفهوم بر آن يقينى است و امكان هيچ گونه شك و ترديدى در صدق مفهوم بر اين مصداق وجود ندارد؛ زيرا جلوه طبيعت خالص و صرف مفهوم است، و از هرگونه اختلاط با عنصر مضاد طبيعت مفهوم، خالى و خالص است. در مثال «سفيدى»، «برف» را مى‌توان مثالى براى «سفيدى خالص از شوائب» و آميزه‌هاى مضاد برشمرد؛

٢) مرتبه صدق قوى مفهوم؛ لكن همراه با امكان تشكيك در آن به دليل اختلاط مصداق با نسبتى از عناصر متضاد با طبيعت مفهوم مورد بحث. «سفيدى شكر» را مى‌توان مثالى براى اين مرتبه از مراتب صدق مفهوم بر مصداق به شمار آورد؛ زيرا سبب ضعف «سفيدى شكر» اختلاطى است كه در مصداق «سفيدى»، با عنصرى «متضاد با سفيدى» صورت گرفته است، كه نتيجه آن امكان تشكيك در «سفيدى شكر» است؛

٣) مرتبه صدق ضعيف مفهوم بر مصداق همراه با تشكيك بالفعل؛ نظير: «سفيدى كاغذ روزنامه» كه به دليل اختلاط طبيعت «سفيدى» در آن با «ضد سفيدى»، در صدق «سفيدى» بر آن، شك بالفعل وجود دارد؛

٤) مرتبه خارج از صدق مفهوم «سفيدى»؛ يعنى مصداقى كه مفهوم «سفيدى» به هيچ وجه بر آن صدق نمى‌كند؛ بلكه مصداق «ضد سفيد» است؛ مثلًا: «سياه». «سياه»،