متواتر، حاصل ضرب عدد احتمالی آنهاست. به عنوان مثال اگر کسی که سواد ندارد و حروف را نمیشناسد پشت یک ماشین تحریر بنشیند، احتمال اینکه ابتدا حرف «ب» را بزند ١٣٢ است (یک حرف از ٣٢ حرف الفبا). اما احتمال اینکه «ب» را بزند و پشت سرش حتما «ن» را ١٣٢* ١٣٢ یعنی تقریبا ١١٠٠٠ است؛ یعنی احتمال آن خیلی ضعیف است. و احتمال اینکه پشت سر آنها «ی» در بیاید ١٣٢* ١٣٢* ١٣٢ یعنی تقریبا ١٣٢٠٠٠ است، و احتمال اینکه این آدم بی سواد همان طوری که روی ماشین تحریر انگشت میزند، شعر «بنی آدم اعضای یکدیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» را تایپ کند ١٣٢ به قوه فرضا ٤٠ است که در عرف میگویند ممتنع و محال است، در حالی که از لحاظ ریاضی این عمل امکان وقوع دارد، منتها عدد احتمالی به سمت صفر میل کرده است، چون مخرجش به سمت بی نهایت رفته.

در نظم طبیعت که هر قسمتش را در نظر بگیریم خیلی پیچیدهتر از ماشین تحریر است، احتمال اینکه بین اینها رابطهای نباشد و فرد غیر ذیشعوری اینها را به وجود آورده باشد، عددی است که به سمت صفر میل کرده است. ولی به هر حال آنها میگویند چون صفر نیست، پس احتمال دارد ناظم این طبیعت، شاعر نباشد. ما میگوییم گو اینکه این عدد تقریبا به سوی بینهایت میل کرده، ولی ما همین اندازه میپذیریم و شما هیچ چیزی را در طبیعت به این اندازه یقین ندارید و همین اندازه اعتقاد به وجود خدا برای ما کافی است.

استاد: صحبت آقای مهندس در دو سه قسمت بود. قسمت اول مربوط به این بود که رابطهای میان علت صوری و علت غایی وجود دارد. البته شکی نیست که همه این چهار علت با همدیگر ارتباط دارند. (این مثالهایی که عرض کردیم- اول هم عرض کردم- در مصنوعات بشری است و از جنبههایی درست است و از جنبههایی ضعیف است.) اگر مقصود شما این است که علتهای چهارگانه با هم ارتباط دارند، بدون شک همین طور است، ولی اگر مقصود این است که علت صوری و علت غایی هر دو یک چیز است، نه، این طور نیست؛ به این معنا که آن که نامش علت صوری است «انتخاب شده» است و هدفی که از انتخاب آن بوده اثری است که بر وجود آن مترتب است [و این «هدف» همان علت غایی است؛] یعنی علت فاعلی، اول اثر آن علت صوری را دیده و بعد آن را به خاطر اثرش انتخاب کرده است. در همان شعری که خودتان مثال زدید، [علت فاعلی] این حرفها را که همان شکل خاص است، دیده و اثری را هم که بر این شکل بار است میبیند (چون آن قراردادی که در میان مردم است این است که از این کلمه این مفهوم را درک کنند) و به خاطر اینکه از این کلمات به این شکل بالخصوص آن مفهوم در ذهنها منتج میشود، این را انتخاب کرده است.