که اعتقاد به وجود روح تقریبا برای یک مسلمان واجب و ضروری است تا بتواند معاد را بپذیرد یا استدلال کند. سؤالم این بود که اگر کوشش شما منتهی به نتیجه شد واگر ثابت کردید که حتما باید حد فاصلی و عاملی موجودات زنده و جاندار را از عالم جمادات جدا کند، اگر روزی علم موفق شد که این پرده را بردارد و این عامل را کشف کند یا به بیان دیگر ثابت کند این عامل وجود ندارد، آنوقت تمام استدلالهای شما پایهاش زده میشود، کما اینکه زمینهاش هم الآن فراهم است و اخیرا شنیدم که حالت خیلی ساده موجود زنده را ساختهاند. آیا این روحی را که شما بیان میکنید که جمادات را از جنبدگان جدا میکند، همان روح انسانی است یا اینکه روحی برای گیاهان قائل هستید و روحی برای انسان به طور علیحده؟ و آن آیهای از قرآن که اشاره میکند «شما همان طور که میخوابید و بیدار میشوید، میمیرید و زنده میشوید» اگر این را از لحاظ علمی بخواهیم توجیه کنیم، خواب یک پدیده کاملا جسمانی است. ممکن است کیفیت و ماهیت یک چیز را نتوانیم آن طور که باید تشریح کنیم ولی این امر دلالت بر عدم شناخت آن نمیکند. مثلا ما الآن برق را کما هو حقه نمیدانیم چیست اما تمام خواص برق را میدانیم و بر برق حکومت میکنیم و در اختیارمان است. یک آدم بیدار را به راحتی خواب میکنند، این چیز سادهای است در طب. پس درست معلوم است که یک عمل جسمی، مادی و فیزیکی انجام میگیرد تا یک کسی خواب میشود. کسی را هم که بیهوش میکنند همین طور، و کسی که تازه از خواب بلند شده اگر از خون بدن کسی که خوابآلود است به او تزریق کنند میخوابد. پس این مسأله ضمن اینکه ممکن است ما نتوانیم به طور واضح بیان کنیم که چه اثری بر مغز میگذارد، یک عمل مادی است.

سوال دوم درباره تشبیهی است که بین جنین و این عالم میکنند و بعد این عالم را با عالم برزخ یا معاد قیاس میکنند، میگویند «همان طور که جنین دارای اعضایی است که در آن عالم به دردش نمیخورد و این دلالت میکند بر اینکه هدف از خلقت چیز دیگری بوده، در این دنیا هم همین حالت هست». ما شبیه آن را در این دنیا و در بدن انسان چیزی نمیبینیم.

خودتان مَثل میزنید که او اعضایی دارد که به دردش نمیخورد و بعد به کارش میآید، اما ما در این دنیا تمام اعضای بدنمان به کار میافتد و همه آنها هم مصرف و فلسفهای دارند و شاید از این هم استفادههایی استدلالی برای وجود خدا و هدف و نقشه و طرح داشتن خلقت میکنیم. بنابراین، این تشبیه را چگونه کامل میکنید که میگویید از بررسی حالت ما میتوانیم این نتیجه را بگیریم که یک مقدار از اعضاء و جوارح ما یا یک مقدار از احتیاجات و نیازهای روحیمان، در آینده تأمین میشود.

اما مسأله سومی که آقای مهندس بازرگان سؤال کردند و آقای مطهری جواب دادند و خود