[چنین است.] منظورم این بود که اینها را در فصلهای بعدی باید به تفصیل بگوییم و مخصوصا من در اول سخنم عرض کردم مسائلی هست که در حدود تخصص من نیست و آقایان باید در این موضوعات مطالعه کنند، منتها من در حدودی که برایم مقدور باشد کتابهایی به شما راهنمایی کنم و بعد خودتان بیایید اینجا بیان کنید. مثلا همین کتاب باد و باران در قرآن آقای مهندس بازرگان باید در یکی دو جلسه درباره آن بحث شود و یکی از آقایان که در این جور مسائل طبیعیات و جوّ شناسی واردتر از من است بیایند مسائل را بحث کنند و روی اینها انتقاد کنیم. پس من نمیخواستم رد بشوم، میخواستم بعدها درباره اینها بحث کنیم و من خیال میکنم اینها بحثهای مفیدی است و ما نباید اصرار داشته باشیم که زود رد بشویم، و برای خود من هم این مباحث- چون تا حالا در این موضوع بحث نکردهام- تازگی و ارزش دارد. یک شعر عربی هست که مضمونش این است:

اشکی که برای معشوق ریخته شود هر چه زیاد باشد جا دارد. برای این مباحث هم هرچه وقت صرف کنیم چون درباره قرآن است جا دارد و آقایان هم هر نوع انتقاد و سؤالی دارند بفرمایند که من خودم هم نیازمند به چنین سؤالها و انتقادها هستم.

- در نهجالبلاغه، حضرت علی علیه السلام تعریفی راجع به قرآن میفرماید که چون از زبان خود حضرت است خیلی جالب است. راجع به بعثت پیغمبر است؛ میفرماید: «فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله بِالْحَقِّ لِیخْرِجَ عِبادَهُ مِنْ عِبادَةِ الْاوْثانِ الی عِبادَتِهِ، وَ مِنْ طاعَةِ الشَّیطانِ الی طاعَتِهِ، بِقُرْ انٍ (حالا تعریف قرآن را حضرت میفرماید) قَدْ بَینَهُ وَ احْکمَهُ لِیعْلَمَ الْعِبادُ رَبَّهُمْ اذْ جَهِلوهُ، وَ لِیقِرّوا بِهِ بَعْدَ اذْ جَحَدوهُ، وَ لِیثْبِتوهُ بَعْدَ اذْ انْکروهُ، فَتَجَلّی لَهُمْ سُبْحانَهُ فی کتابِهِ» خدا در کتابش تجلی کرده. این دیگر بالاترین تعریف است که هیچ کس نتوانسته این جور تعریف راجع به قرآن بکند. البته این راجع به زیبایی قرآن است.

استاد: بله، خیلی تعبیر زیبایی است از امیرالمؤمنین درباره قرآن، میفرماید: «فَتَجَلّی لَهُمْ سُبْحانَهُ فی کتابِه» (١) خدا در این کتاب خودش بر مردم تجلی کرد یعنی اصلا این ظهورِ خداست. این بهترین تعبیر درباره قرآن است.