مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٠٠ - قولی دیگر در بیان استدلال قرآن

به واضع قانون اعتراض کرد، ولی در اینجا میشود». نه، اینجا هم نمیشود؛ اینجا همان خالق اینها که سررشته کار در دست اوست و خالق قانون و نظام عالم هم هست، ما را راهنمایی و هدایت کرده و گفته این عمل را مرتکب نشو که این عمل تو این است و غیر از عمل تو چیز دیگری نیست.

قرآن در عین اینکه در بعضی موارد تعبیر به جزا و مجازات میکند- که مسلّم در این جهت رعایت فهم مردم را کرده چون از نظر اثر تربیتی نظیر مجازاتهای قراردادی است- در سوره زلزال میگوید: فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ. وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ [١] هرکسی کوچکترین عمل خیری کند او را میبیند و کوچکترین عمل شری کند او را میبیند. ما از باب اینکه به عقلمان نمیرسد که «او را میبیند» یعنی چه (چون میگوییم من عمل خیری کردم که معدوم شد و رفت، یعنی چه او را میبینم؟!) میگوییم یک چیز دیگری را میبیند که جزای آن است، یعنی جزای آن را میبیند. در جای دیگر میگوید: وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً [٢] هرچه کردند، آنجا حاضر میبینند. یا:

یوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَینَها وَ بَینَهُ أَمَداً بَعِیداً [٣] روزی که هرکسی عمل خیر خودش را- خودِ عمل را- حاضر شده میبیند و عمل بد خودش را همچنین حاضر شده میبیند. در این زمینه آیات زیادی در قرآن داریم.

اگر نخواهیم تعبیر ما قَدَّمَتْ یداهُ [٤] را توجیه و تأویل کنیم و نخواهیم در قرآن تصرف کنیم، قرآن آنچه را که در آن عالم از خیر و شر به ما میرسد ما قَدَّمَتْ یداهُ میداند، یعنی چیزی که انسان به دست خودْ آن را پیش فرستاده است. در آیه «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ» [٥] هم تعبیر به «پیش فرستاده» میکند.

پس بر این مبنا ایرادی وارد نیست؛ بله بر مبنای کسانی که مجازات اخروی را از نوع مجازات دنیوی (یعنی یک امر جدای از عمل و فقط از توابع قوانین دنیا) میدانند ایراد وارد است، به این صورت که اگر خدا قانونی وضع نکرده بود اصلا نه بهشتی بود و نه جهنم و عذابی، ولی چون خدا قانون وضع کرده، برای اینکه این قانونش بیمجازات باقی نماند (در دنیا که مجازات نکرده) مجازاتِ آنجا را وضع کرده است. اگر از نوع کارهای بشری بود، جای این حرفها بود که حالا که خدا میخواهد یک مجازاتی در ازاء عمل ما وضع کند پس باید متناسب باشد و تازه این اشکال پیش میآمد که در این صورت فایدهاش چیست؟ خدا میخواهد تشفّی پیدا کند یا میخواهد