به هرحال شاهد ما فقط این مقدار بود که قرآن از یک حقیقتی نام میبرد که تدریجا از انسان جدا میشود تا میرسد به مرحلهای که به حلقوم میرسد، و به آنجا که رسید دیگر برگشتن ندارد.

پس معلوم میشود که ماهیت مردن از نظر قرآن واقعا «جدایی» است. میفرماید: چرا آن وقتی که به حلقوم میرسد و شما ناظرش هستید و ما [١] از شما به آن نزدیکتر هستیم وَ لکنْ لا تُبْصِرُونَ ولی شما نمیبینید؟ (ایمائی [٢] است به اینکه او [٣] میبیند و شما نمیبینید)؛ فَلَوْ لا إِنْ کنْتُمْ غَیرَ مَدِینِینَ اگر این طور است که شما غیرمدین (یعنی غیرمَجزی) هستید و اعمالتان هدر میرود و به پاداش و کیفر اعمال نمیرسید، تَرْجِعُونَها چرا آن (نفس) را برنمیگردانید؟! کأ نّه راز اینکه وقتی نفس میرسد به این مرحله دیگر بازگشت ندارد و از طب و پزشکی هم کاری ساخته نیست و خداوند آن را از دسترسِ برگرداندن خارج کرده است این است که انتقالش به آن عالم ضروری است و باید برود.

بعد، همین که مسأله انتقال را بیان میکند- با اینکه هنوز مسأله قیامت مطرح نیست- بلافاصله تقسیم میکند: فَأَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُقَرَّبِینَ. فَرَوْحٌ وَ رَیحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِیمٍ. مردم را سه دسته میکند: مقرّبین، اصحاب الیمین و مکذّبین (مکذّبین در اولِ همین سوره اصحاب الشّمال نامیده شدهاند). قرآن یک عده را مقرّبین مینامد، یک عده را اصحاب الیمین (یعنی دوستان راست)، و یک عده را اصحاب الشّمال [٤]. مقرّبین از نظر قرآن آنهایی هستند که گوی سعادت را به حد اعلی ربودهاند، اصحاب یمین متوسطینِ اهل سعادت هستند و اصحاب الشّمال اهل شقاوت هستند. به هرحال قرآن این طور تقسیمبندی میکند.

اما مقرّبین در رَوْح و ریحان و در یک راحت و آسایشی و در جنت پر از نعمتی هستند.

«ریحان» کلمهای است که در دنیا علامت دسته گلی است که بوی خوش بدهد اما اینکه از نظر اخروی حقیقت آن چیست، بر ما مجهول است و تفسیر هم نمیشود کرد.

اما اصحاب یمین فَسَلامٌ لَک مِنْ أَصْحابِ الْیمِینِ. در مورد اینها توضیح نمیدهد، فقط میگوید:

درود از برای تو از ناحیه اصحاب یمین؛ یعنی خاطرت جمع باشد، وضع آنها هم خیلی خوب است؛ مثل اینکه وقتی از شما میپرسند پسرتان چطور است، میگویید «به شما سلام میرساند،

[١]. خدا که اینجا میگوید «ما» مقصودْ ما و فرشتگانمان است. خدا در این دنیا نیز از ما [به این انسان] نزدیکتراست ولی در آن وقت- همان طوری که عرض کردم- حالت معاینه است، یعنی این شخص آنها را به خودش نزدیکتر میبیند از شما؛ هم شما را میبیند و هم آنها را، ولی آنها را به خودش نزدیکتر میبیند.[٢]. [اشارهای][٣]. [شخص محتضر][٤]. مثل اینکه امروز اصطلاحا میگوییم دست راستیها و دستچپیها. اصطلاح دستراستی و دستچپی امروزرایج شده، وقتی قرآن اینها را گفته این اصطلاحات نبوده است.