در اینکه بسیاری از مشکلاتی که در قدیم وجود داشت امروز وجود ندارد و یک مقدار راه معاد از نظر علوم نسبت به آنچه که در قدیم بوده صافتر شده بحثی نیست. مثلا یکی از مسائلی که در باب معاد است و از نظر علم قدیم خیلی مشکل بود و مجبور بودند به نوعی توجیه و تأویل کنند، این است که قرآن مدعی است این نظامات موجودی که الآن داریم، ماه و خورشید و ستارگان و این وضع زمین و دریاها و کوهها، روزی خواهد رسید که تمام اینها زیر و رو میشود.

تقریبا از قرآن میشود استنباط کرد که همان طور که اینها در ابتدا به شکل دخان (دود) بوده (چنانکه خود قرآن میگوید)، بعد هم به همین صورت درخواهد آمد. این با علم قدیم قابل حل نبود و علم قدیم قبول نمیکرد که این طور باشد، نه قبلش را قبول میکرد که به این شکل بوده [و نه بعدش را.] علم قدیم فرض میکرد که نظام افلاک از همان قدیم همین طور بوده که هست و تا ابد هم همین طور خواهد بود، و این بود که مشکلاتی ایجاد میشد.

قرآن میگوید: إِذَا الشَّمْسُ کوِّرَتْ یک وقتی خواهد آمد که این خورشید تکویر میشود؛ یعنی کدر میشود، نورش از آن گرفته میشود، خاموش میشود. وَ إِذَا النُّجُومُ انْکدَرَتْ [١] و این ستارگان حالتی پیدا میکنند که منکدر میشوند؛ یعنی دیگر آن درخشندگی را نخواهند داشت. وَ إِذَا الْبِحارُ سُجِّرَتْ [٢] این دریاها مثل دیگی که به جوش میآید تبدیل به بخار خواهد شد.

یا مثلا زلزلههایی زمین را خواهد گرفت که انسان درمیماند که چه وضعی رخ داده و خیلی برای انسان غیر مترقَّب است: إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها آن وقت که زمین آن زلزله خودش را ایجاد کند. «آن زلزله» اشاره به نوع خاص زلزله است که با زلزلههای دیگری که در دنیا پیدا شده ودر گوشهای عدهای را از بین برده خیلی فرق دارد؛ آن، زلزلهای است که دیگر هیچ چیزی به حال خودش باقی نخواهد بود. وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها و زمین اشیاء وزین خودش را از درون خودش بیرون بکشد (ظاهرا مقصود انسانهاست که از درون زمین بیرون میآیند). وَ قالَ الْإِنْسانُ ما لَها انسان آن وقت میگوید چه شده، چه خبر است؟ یعنی برای انسان غیرمترقّب و غیر عادی است، مثل زلزلههای همیشه نیست. یوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخْبارَها آن وقت زمین تمام قضایای خودش را نقل خواهد کرد. بِأَنَّ رَبَّک أَوْحی لَها به موجب اینکه پروردگار تو به او وحی و تعلیم کرده است. یوْمَئِذٍ یصْدُرُ النَّاسُ أَشْتاتاً لِیرَوْا أَعْمالَهُمْ آن وقت است که مردم گروه گروه بیرون میروند برای اینکه عملهایشان به آنها ارائه داده شود. فَمَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیراً یرَهُ. وَ مَنْ یعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ [٣].

الآن برای ما این امر لااقل به صورت یک امرِ محتمل است؛ چه کسی میتواند بگوید چنین وضعی

[١]. تکویر/ ١ و ٢.[٢]. تکویر/ ٦.[٣]. زلزال/ ١- ٨.