است، مثلا درباره باد بحث کرده، درباره باران بحث کرده، درباره زمین بحث کرده، درباره آسمان بحث کرده، درباره حیوانات بحث کرده است. البته در این قسمت، مفسرین قدیم کم و بیش بحث کرده بودند ولی علمای جدید از وقتی که علوم طبیعی پیشرفت خوب و نمایانی کرده است بیشتر در این مسائل قرآن دقت کردهاند. تفسیر طنطاوی بیشتر کوششش این است که طبیعیات قرآن را با توجه به طبیعیات جدید روشن کند و ثابت نماید که آنچه که قرآن در این زمینهها گفته است با آنچه که علم تدریجا کشف میکند منطبق است یا لااقل منطبقتر است. لااقل همان منطبقتر بودنش هم خودش دلیل است بر این مطلب.

این که عرض میکنم «منطبقتر بودنش» برای این است که بعضی مسائل در حد فرضیه است.

مثلا (در پرانتز عرض میکنم) ما در نهجالبلاغه راجع به خلقت زمین و آسمان یک سلسله مسائل میبینیم که ممکن است همه آنها را نتوانیم با فرضیاتی که علوم جدید آورده است صد در صد منطبق کنیم اما قدر مسلّم هست که یک منطقی است غیر از منطقی که در آن عصر و زمان به کلی وجود داشته و تازه آنچه هم که امروز میگویند همه فرضیات است، شاید در آینده اینها را بهتر کشف کنند و انطباقش را بهتر درک نمایند. مثلا [میگوید] قبل از اینکه این زمین و آسمان آفریده شود تمام این زمین و آسمانها به شکل دود بوده است که در قرآن هم هست:«ثُمَّ اسْتَوی إِلَی السَّماءِ وَ هِی دُخانٌ فَقالَ لَها وَ لِلْأَرْضِ ائْتِیا طَوْعاً أَوْ کرْهاً قالَتا أَتَینا طائِعِینَ» [١] اینها دود بودند، خداوند به زمین و به آسمان گفت بیایید (یعنی فرمانی به آنها داد که یک جریانی پیش بیاید) آنها هم گفتند مطیع هستیم آمدیم. این با معلومات بشر آن روز منطبق نیست. در نهجالبلاغه اینها خیلی مفصلتر آمده که چه تبدیل به آب شد، آب تبدیل به بخار شد، چه تبدیل به کف شد و بعد چنین و چنان شد. و لهذا علمای قدیم با معلوماتی که داشتند به اینجاها که میرسیدند جز اینکه توقف کنند و بگویند که اینها از متشابهات است، ما نمیفهمیم و نمیدانیم، چیز دیگر نمیگفتند، چون علم قدیم میگفت که از همین حدود زمین و جوّ زمین که خارج بشویم موجودات بعدی- که اسمش افلاک و آسمانها بود- موجودات تک عنصری هستند و عنصرشان هم غیر از عناصر این زمین است و هیچ تغییر و تبدیلی هم در آنها نیست و همیشه بودهاند و همیشه خواهند بود. دیگر این تغییرات و تبدلات در منطق علمی قدیم راه نداشت.

به هر حال، یک سلسله مسائل دیگر در زمینه طبیعیات است که باز علمایی که اهل فن بودهاند- و طنطاوی بالخصوص- در این زمینهها مطالعاتی کردهاند. ممکن است خیلی از حرفهایی که او گفته صد در صد قابل قبول نباشد ولی میگویند- من خودم در تفسیر طنطاوی کمتر مطالعه

[١]. فصّلت/ ١١.