هدف آخرشان این است که شکم و غریزه جنسیشان را اشباع کنند مسلّم نبوده. هیچ کس اینها را از سنخ پادشاهان ندانسته است یعنی کسی نمیگوید که پیغمبران نظیر ملوک و سلاطین هستند، همین طور که کسی اینها را در ردیف علما و فلاسفه هم نشمرده. به هر حال هر کس تیپ دیگری شمرده است، اما تیپ دیگر بشمارند غیر از این است که اینها را مِن جانب اللَّه بدانند.

٥. «موفقیت عظیم و بی نظیر داشتهاند». این هم درست است.

٦. «تعلیماتشان با تعلیمات دیگران (فلاسفه و دانشمندان) متفاوت بوده، سبکها متفاوت بوده». این هم حرف راستی است؛ نه علما و دانشمندان پیامبران را در ردیف سلسله خودشان میشمارند و نه پیامبران آنها را در ردیف خودشان، سبکها متفاوت است. توضیح هم دادهاند به اینکه علما و فلاسفه سبکشان سبک منظمِ از مقدمه به نتیجه رفتن است، خلاصه سبک فکری و استدلالی است، از یک مقدماتی قدم به قدم جلو میروند، بعد به یک نتیجهای میرسند، بعد آن نتیجه را مقدمه قرار میدهند و بعد به نتیجه دیگری میرسند. اصلا سبک پیامبران سبک استدلالی و منطقی و این حرفها نیست. البته این تا اندازهای درست است نه اینکه کاملا درست باشد. بعد هم خود ایشان درباره قرآن [قائل به] استثناء شدهاند که چون سایر کتب آسمانی در عصر صباوت بشر بوده این جور بوده ولی قرآن که در دوره بلوغ بشریت است راه عقل و منطق را با این راه توأم کرده است چون در قرآن اساسا استدلالهای صد در صد عقلی فلسفی وجود دارد نه فقط عقلی تجربی، مثل «لَوْ کانَ فِیهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا» [١] که اسمش را «برهان تمانع» گذاشتهاند و درباره آن بحثهایی هست.

٧. «مللی که از تعلیمات آنها پیروی کردهاند به پیشرفت و تمدن نائل شدهاند».

البته این را معتقدیم و باید اثبات کنیم، ولی آنهایی که منکر نبوتند چنین حرفی را قائل نیستند، بلکه اینها را اغلب مظاهر ارتجاع دانستهاند. اگر از یک جنبه مؤثر و مفید دانستهاند از جنبه دیگر مؤثر و مفید ندانستهاند.

«پس نتیجه اینکه آنها استفادهجو نبودهاند، خودشان به خودشان ایمان داشتهاند.»

درباره این مسأله که انبیاء به گفته خودشان ایمان داشتهاند یا نه، بعضی اساسا این را انکار دارند که واقعا انبیاء خودشان خودشان را صادق میدانستهاند (آنهایی که میگویند اینها منفعتجو و ریاستطلب بودهاند که البته نمیگویند ایمان داشتهاند) ولی واقع مطلب این است که وضع انبیاء، فداکاریهای آنها، مجموعا سیره آنها آنقدر روشن است که واقعا نشان میدهد که اینها به آنچه

[١]. انبیاء/ ٢٢.