مرحله را طی کردهای که به این مرحله رسیدهای. در واقع یک واقعیت است که این مراحل را طی میکند. اگر آن مرحله کودکی را طی نکرده بودی به این مرحله کمال و رشد امروز نمیرسیدی و امکان نداشت که برسی؛ امکان نداشت که از اول شما را به این حالت چهلسالگی بیافرینند. پس اینها تبعیض نیست.

- اگر مسأله تبعیضاتی را که در این دنیا وجود دارد با مسأله آخرت توأم نکنیم نمیتوانیم این ظلمها را توجیه کنیم. یا باید اقرار کنیم که در طبیعت مقداری ظلم هست و صانع طبیعت آنها را خواسته، یا باید بگوییم کمبود اینها را در آخرت جبران میکند.

استاد: اینکه من این را ذکر نمیکنم، برای این است که متکلمین این طور فکر میکنند که خدا قیامت را خلق کرده است برای اینکه این کمبودها را در آنجا جبران کند؛ مثل اینکه در یک کشور دستگاه مجازات و دادگستری به وجود میآید برای اینکه کمبودها و کسریها را تعدیل کند. [این فکر متکلمین صحیح نیست. البته] اینها در قیامت [انجام] میشود، اما نه اینکه قیامت برای اینها به وجود آمده؛ یعنی قیامت چنین وجود تبعی برای این دنیا ندارد و اگر این کمبود هم نبود و اگر در دنیا ظلمی هم نبود باز قیامت بود. قیامت آخرین مرحله سیر بشر است. انتقال پیدا کردن موجودات این دنیا از نشئهای به نشئه دیگر، تحول پیدا کردن، مادیالوجود بودن ابتدائی و روحانیالوجود بودن آخر، مُلکی بودن و تبدیل به ملکوتی شدن، اینها لازمه نظام عالم است. جبران این کمبودها در آنجا خواه ناخواه صورت میگیرد، اما نه اینکه آن برای این است. مثل این است که بچهای که از سنین کودکی به سنین رشد و کمال میرسد، خیلی از کسریهایی را که در زمان کودکی داشته در زمان رشد تکمیل و اصلاح میکند، اما نه اینکه او رشد پیدا میکند تا کمبود سنین کودکی را اصلاح کند؛ فلسفه رشد او این نیست که ناراحتیها و کمبودهای سنین کودکیاش تعدیل شود؛ یعنی نباید این را فرع و طفیلی ایام کودکیاش حساب کنیم.

طرز فکر متکلمین این است که اصلا قیامت و نشئه آخرت را چنان که دادگستری طفیلی یک کشور است، طفیلی دنیا حساب میکنند. ولی این طور نیست؛ در قیامت همه این کسریها و کمبودها تأمین میشود، ولی بدون اینکه آنجا طفیلی اینجا باشد. اینکه من این مطلب را به این صورت بیان نمیکنم به این جهت است که نمیخواهم منطق متکلمین را به خود بگیرم. نشئه آخرت چقدر جای کوچکی خواهد بود اگر طفیلی این دنیا باشد! خداوند هیچوقت کارهایی به این صورتِ طفیلیگری و جزئی ندارد.