ببینید! یک تفاوتهای طبیعی در افراد هست و یک تفاوتهای اجتماعی. تفاوتهای اجتماعی مربوط به نظم اجتماع و در حدود اختیارات بشر است، اما تفاوتهای طبیعی همین است که شما دارای یک شخصیت طبیعی خاصی هستید، طرز تفکر شما با طرز تفکر دیگری فرق میکند، ممکن است شما مزایایی نسبت به او داشته باشید و او مزایایی نسبت به شما داشته باشد، شما پسر پدر خودتان که در فلان شهر بوده است هستید و او پسر پدر خودش که در شهر دیگری زندگی میکند. اینهاست که سؤال ندارد؛ نمیتوانیم بگوییم: «چرا خدا من را پسر آن پدر قرار نداد و او را پسر این پدر قرار نداد؟». اینهاست که «چرا» برنمیدارد؛ یعنی پسر این پدر همین است، نه اینکه این شخصیت که الآن منِش این شخص را دارد میتوانست همین منش را داشته باشد ولی پسر پدر و مادر شما باشد، و شما همین شما باشید و پسر پدر و مادر او باشید؛ چون اصلا این هستی مجموع همان خاصیتها و ژنهایی است که ابتدائا از آن پدر و مادر به ارث رسیده، و او همین بوده و غیر از این نمیتوانسته باشد، و مبدأ هستی همین لباسی را که او میتوانسته داشته باشد به او پوشانده است نه غیر آن را. پس در مسأله تبعیضها مقصود ما تبعیضهای طبیعی بود، یعنی اختلافاتی که در نفس و ذات طبیعت میان افراد وجود دارد.

- چرا بشری که جاهل بوده و به تمدن دسترسی نداشته گرفتار بلیات و آفات بوده و بعدا که به علم و صنعت دست پیدا کرده، توانسته است آن بلایا را رفع کند؟ چرا صانع طبیعت آن بیعدالتی را بر آنها روا میداشت که مثلا یکدفعه وبا بیاید میلیونها نفرشان را بکشد، ولی حالا وبا که میآید قرنطینه میگذارند و جلویش را میگیرند؟

استاد: بشر، هم به حکم عقل و هم به حکم دین مکلف است که با این بدیها [١] مبارزه کند، و این موضوع منافات ندارد با آن مسألهای که ما میگوییم، چون بشر خارج از نظام کل نیست. عقل بشر، احساس تکلیف بشر، میل بشر به مبارزه کردن با بیماریها، و حتی آن تکلیفی که برای بشر وضع شده برای مبارزه با بدیها و ظلمها و قساوتها، اینها همه جزء این نظام و در داخل این نظام

[١]. البته بدیها از نظر جزئی نظام. گفتیم که از نظر کلی اینها بدی نیست.