استاد: آنچه به نظر من مهمتر است این سؤال است که آخر ما برای انرژی تعریفی که با این تعبیر سازگار باشد پیدا نکردیم. ما در جلسه گذشته عرض کردیم که همیشه تعبیرات علمی با تعبیرات فلسفی فرق دارد. از نظر تعبیرات علمی، مطلب را هر طور بگوییم که نشانهای برای مقصود باشد کافی است، ولی از نظر فلسفی باید تعریف باشد. مثلا فرض کنید شما یک کتاب لغت دارید؛ بعد میگویید من این کتاب لغت را به یک کت تبدیل کردم. در اینجا معلوم است که مقصود چیست؛ واقعا شما این کتاب را تبدیل به کت نکردهاید، بلکه آن را فروختهاید و از پول آن کتی خریدهاید.

اما این تعبیر میگوید تبدیل کردهاید. از نظر علم، اگر ما بخواهیم اسم چنین چیزهایی را «تبدّل» بگذاریم مانعی ندارد؛ یعنی اگر یک رابطه مخصوصی میان دو شیء باشد که همیشه این شیء باید در اینجا معدوم شود تا آن شیء در آنجا به وجود آید، ما به آن تبدّل میگوییم. مثلا موجی که در حوض پیدا میشود، اگر همیشه متناوبا اینگونه است که وقتی موجی که در این طرف حوض است از میان میرود موجِ آن سر به وجود میآید، و وقتی موجِ آن سر از میان میرود موجِ این طرف به وجود میآید، در اینجا اگر ما چنین تعبیر کردیم که این به آن تبدیل میشود، کار غلطی نکردهایم.

اما «تبدیل» به مفهوم دقیق فلسفی- که با این [مباحث] ما ارتباط دارد- این است که واقعا نفس واقعیت یک شیء تغییر کند و حالت و شکل دیگری پیدا کند. انرژی را که میفرمایید استعداد انجام کار، تعبیر خیلی خوبی است که دارای سه مفهوم استعداد، انجام و کار است. کلمه «استعداد» یک مفهوم فلسفی است و معنایش فقط «میتواند» است. وقتی ما میگوییم این شیء استعدادش چنین است، یعنی «میتواند» (بالقوّه)، در مقابل «نمیتواند». «انجام» هم مساوی با خود «کار» است، چون کار یعنی انجام دادن. استعداد کار یعنی استعداد کار انجام دادن. [پس انرژی] بر میگردد به کار و حرکت. پس در آخر ما به اینجا میرسیم که در یک جا در حالی که مادهای مصرف و خرج میشود، حرکتی هم پیدا میشود. اما آیا از نظر فلسفی هم شما میتوانید بگویید که آن ماده تبدیل شد به این حرکت (یعنی اصلا آن این شد)؟ آیا تبدّل به مفهوم فلسفی [در اینجا هست؟] اگر فرض کنیم کسی بیاید این کتاب را با معجزه کت بکند، میگوییم این کتاب کت شد، و اگر هم کتاب را بفروشیم و بعد کت بیاوریم، همین را میگوییم، اما این دیگر به مفهوم دقیق، تبدّل نیست.

از نظر علمی [در تعریف صرفا] باید نشانههایی باشد. در علمْ «رسم» (به اصطلاح منطق) هم کافی است و «حدّ» لازم نیست. آیا «ماده به انرژی تبدیل میشود» یعنی همیشه این توازن در عالم هست که در حالی که مادهای معدوم میشود، حرکتی هم به وجود میآید و دیگر بیش از این