سؤال دیگری که در اینجا داریم این است: اصل بقای ماده، بعد به اصل دیگری تعمیم یافت که جامع میان ماده و انرژی است؛ این اصل میگوید مجموع مادهها و انرژیهای عالم ثابت است؛ یعنی مجموع مادهها و انرژیها روی هم ثابت است، نه اینکه مجموع مادهها ثابت باشد، چون گاهی مادهای تبدیل به انرژی میشود و انرژی ای تبدیل به ماده.

اینجا باید جنابعالی برای ما توضیح بدهید [که ماهیت] این چیزهایی که امروز به آن «انرژی میگویند» [چیست؟] در مفهوم قدیمی ما [انرژی] شکل عرَض را داشته است، مثل حرارت. در مفهوم قدما معنی ندارد که جسم به حرارت و حرارت به جسم تبدیل شود، ولی اگر حرارت به عرض دیگری تبدیل شود مانعی ندارد. اما امروزیها که چیزهایی نظیر حرارت را انرژی مینامند و بعد میگویند حرارت به ماده تبدیل میشود و ماده به حرارت تبدیل میشود، از حرارت و هر انرژی دیگری چه تصوری دارند که آن را قابل تبدیل به ماده میدانند؟ و قهرا دو چیز که به یکدیگر تبدیل میشوند، باید یک اصل ثابتی در میان باشد که ریشه هر دو باشد که گاهی به این صورت ظاهر بشود و گاهی به آن صورت. بنابراین شما باید ماهیت انرژیها را برای ما توضیح بدهید که ما از نظر مفهوم فلسفی بتوانیم درک کنیم که اینها چطور قابل تبدّل است یا قابل تبدّل نیست.

سؤال سوم

من یک سؤال سوم هم اضافه میکنم که لزومی ندارد آن را در این جلسه توضیح بدهید: نظریه لاوازیه تعبیر صحیحش این است که بگوید: «مجموع مادههای عالم کم و زیاد نمیشود» یا بگوید:

«ماده موجود نمیشود و ماده معدوم نمیشود»، اما برای اینکه این را تعمیم بدهد و بگوید: «هیچ موجودی معدوم نمیشود و هیچ معدومی موجود نمیشود» یک چیز دیگری را باید اینجا مستتر بگیرد و آن این است که «شیء مساوی است با ماده». کسی که تمام تحقیقش درباره ماده است، وقتی بگوید «ماده معدوم نمیشود و ماده موجود نمیشود»، بعد بگوید «هیچ چیزی موجود نمیشود و هیچ چیزی معدوم نمیشود»، این بعد از آن است که «چیز» را مساوی با ماده بداند.

در اینجا از نظر ما باز دو ابهام وجود دارد: اولا قدما هم قبول داشتهاند که ماده معدوم نمیشود و ماده موجود نمیشود، ولی چون ماده را مساوی با شیء نمیدانستند، نمیگفتند هیچ چیزی معدوم نمیشود و هیچ چیزی موجود نمیشود. من نمیدانم از کجا این را پیدا کردهاند که در قدیم میگفتند مادههای عالم معدوم میشود. ما که هرچه گشتیم- و خیلی هم گشتیم- جایی پیدا نکردیم که قدما بگویند مادهها معدوم میشود. حتی آقای مهندس بازرگان در کتاب راه طی شده