توجه به سوابقی که عرض کردم. کودکی که سرنوشت، او را یتیم قرار داد در وقتی که در رحم مادر بود، و لطیم قرار داد در سن پنج سالگی، دوران شیرخوارگیاش در بادیه گذشته است و در مکه سرزمین امّیت و بیسوادی بزرگ شده و زیر دست هیچ معلم و مربیای کار نکرده است، مسافرتهایش محدود بوده به دو سفر کوچک، آنهم سفر بازرگانی به خارج جزیرة العرب، و با هیچ فیلسوفی، حکیمی، دانشمندی برخورد نداشته است، معذلک قرآن به زبان او جاری میشود و بر قلب مقدس او نازل میگردد، و بعد هم سخنانی خود او میگوید، و این سخنان آنچنان حکیمانه است که با سخنان تمام حکمای عالم نه تنها برابری میکند بلکه بر آنها برتری دارد.

حالا اینکه ما مسلمانها اینقدرها عرضه این کارها را نداریم که سخنان او را جمع کنیم و درست پخش و تشریح نماییم، مسأله دیگری است.

کلمات پیغمبر را در جاهای مختلف نقل کردهاند. من مخصوصاً از قدیمترین منابع، قسمتی را نقل میکنم. از قدیمترین منابعی که در دست است یا لااقل من در دست داشتهام کتاب البیان و التبیین جاحظ است. جاحظ در نیمه دوم قرن سوم میزیسته است، یعنی این سخنان تقریباً در نیمه اول قرن سوم نوشته شده است. این کتاب حتی از نظر فرنگیها و مستشرقین جزء کتابهای بسیار معتبر است. اینها سخنانی نیست که بگویید بعدها نقل کردهاند؛ نه، در قرن سوم به صورت یک کتاب درآمده است که البته قبل از قرن سوم هم بوده است چون جاحظ اینها را با سند نقل میکند.

مثلًا شما ببینید در زمینه مسؤولیتهای اجتماعی، این شخصیت بزرگ چگونه سخن میگوید؛ میفرماید: مردمی سوار کشتی شدند و دریایی پهناور را طی میکردند. یک نفر را دیدند که دارد جای خودش را نَقْر میکند یعنی سوراخ میکند.

یک نفر از اینها نرفت دست او را بگیرد. چون دستش را نگرفتند، آب وارد کشتی شد و همه آنها غرق شدند، و اینچنین است فساد.

توضیح اینکه: یک نفر در جامعه مشغول فساد میشود، مرتکب منکرات میشود. یکی نگاه میکند میگوید به من چه، دیگری میگوید من و او را که در یک قبر دفن نمیکنند. فکر نمیکند که مَثَل جامعه، مَثَل کشتی است. اگر در یک کشتی آب وارد بشود، ولو از جایگاه یک فرد وارد بشود، تنها آن فرد را غرق نمیکند بلکه همه مسافرین را یکجا غرق میکند.