زير عرش شود به پنجاه هزار سال تواند رفتن.حكم و عكرمه گفتند:مراد مدّت عمر دنياست از اوّل تا آخر كه پنجاه هزار سال باشد،كس نداند كه چند گذشته است و چند مانده است جز خداى تعالى.قتاده گفت:روز قيامت است.حسن گفت:مقدار موقف خلق است براى حساب و فصل قضا.بعضى ديگر گفتند [٧٦-ر]:معنى آن است كه اگر حساب خلقان جز خداى كند،پنجاه هزار سال به كار بايد.كلبى گفت:معنى آن است كه اگر حساب خلقان تفويض كنند به جملۀ جن و انس و فرشتگان از آن بيرون نيايند الّا بعد از [١]پنجاه هزار سال،و من به نيم ساعت فصل كنم.

يمان گفت:مراد روز قيامت است كه بنده را در آن پنجاه موقف است،هر موقفى هزار سال،و گفت:در كلام تقديم [٢]و تأخيرى هست،و تقدير آن‌كه:ليس له دافع من اللّٰه في يوم كان مقداره خمسين الف سنة تعرج الملائكة و الرّوح اليه،چنان كه«في يوم»ظرف نفى دفع عذاب باشد،نه ظرف عروج.

أبو الجوزاء و ابن ابي طلحه گفتند از عبد اللّٰه عبّاس،كه او گفت:مراد طول روز قيامت است و شدّت او بر كافران،يعنى آن روز از درازى پندارى اين مقدار است.

ابو سعيد خدريّ روايت كرد كه:يكى از رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم-پرسيد از اين آيت و گفت:يا رسول‌اللّٰه،چه دراز روزى خواهد بودن اين روز قيامت!رسول-صلّى اللّٰه عليه و آله و سلّم-گفت:به آن خداى كه جان من به امر اوست كه اين روز بر مؤمن سبكتر از آن باشد كه [٣]نمازى از نمازهاى

[١] .آد و ديگر نسخه بدلها:الّا مقدار.

[٢] .اساس:قديم،با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٣] .كا،آد+او.