روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ١٠ - ترجمه

وجود [١]او برخاسته است به حدّى است كه پندارى ظاهر است بر حاسّه [٢].و باطن است به آن معنى كه از حواس دور است،و او را هيچ حاسّه از حواس ادراك نكند.

عبد اللّه عبّاس گفت:اوّلى است بى‌ابتدا و آخرى است بى‌انتها،و ظاهر است يعنى غالب و قاهر و عالى بر همه چيزها،هرچه [٣]جز اوست زير اوست و دون [٤]او در رتبت،و باطن[است،يعنى عالم است به كارهاى پوشيده،ضحّاك گفت:آن خواست كه اوّل اوّلها از اوست و] [٥]آخر آخرها بدوست و ظهور هر ظاهر و بطون هر باطن.

مقاتل حيّان گفت:اوّل است كه كس او را به اوّل نكرد،و ظاهر است بى‌اظهار كس،و باطن [٦]بى‌ابطان كس.يمان گفت:اوّلى قديم است و آخرى رحيم است و ظاهرى حكيم است و باطنى عليم.محمّد بن الفضل گفت:اوّل است به برّ خود [٧]و آخر است به عفو خود،و ظاهر به احسان و باطن به پوشيدن گناه بر بندگان.

ابو بكر ورّاق گفت:هو الأوّل بالأزليّة و الآخر بالأبديّة،و الظّاهر بالأحديّة،و الباطن بالصّمديّة.حسين بن الفضل گفت:اوّل است بى‌ابتدا و آخر است بى‌انتها و ظاهر است بى‌اقتراب و باطن است بى‌حجاب.عبّاد گفت:اوّل