«رواياتى كه مى‌گويد هركس تقيه را شعار و دثار خويش قرار ندهد، از ما نيست ناگزير بايد بر تقيه مداراتى حمل شود، مانند حضور در مجالس آنان و شركت در نمازشان؛ زيرا در تقيه مداراتى ترس از ضرر شرط نيست و ممكن نيست اين گونه از روايات بر تقيه خوفى حمل گردد؛ چرا كه چنين تقيه‌اى مشروط به وجود ترس از ضرر است و پرواضح است از كسى كه نسبت به او امان هست، ترس وجود ندارد». (٢٩)

با بيان آيت اللّه‌ خويى، دلالت اين دسته از روايات بر مدعا روشن مى‌گردد و نياز به توضيح بيشتر نيست.

سند روايت نيز تمام است.

جمع بندى

طبق آنچه تا اينجا گفتيم، برخى از روايات در مورد تقيه مداراتى وارد شده و از نظر سند، بى اشكالند و بيشتر آنها از نظر اصطلاح رجالى صحيح هستند. از نظر دلالت نيز بر لزوم رعايت تقيه دلالت دارند و بى شك اين تقيّه مداراتى است؛ زيرا حمل آنها بر تقيه خوفى وجهى ندارد؛ چون مورد آنها، بلكه صريح برخى از آنها جايى است كه ترس هيچ گونه ضررى نمى‌رود.

دلالت اين روايات بر مدعا، نه تنها از نگاه فقهايى كه تقيه مداراتى را قبول دارند مانند حضرت امام خمينى (ره) تمام است، بلكه از نظر كسانى همانند آيت اللّه‌ خويى (ره) كه تقيه مداراتى را قبول ندارند، نيز پذيرفته شده است. ايشان در رابطه با دلالت اين روايات بر تقيه مداراتى مى‌نويسد:

«اگر در ترك تقيه ضررى بر جان خود و يا ديگرى مترتب نباشد، بلكه تقيه براى جلب منفعت، يعنى مودّت و دوستى و مجامله با اهل سنت صورت گيرد، چنين تقيه‌اى انگيزه براى ارتكاب عمل حرام و يا ترك واجب نمى‌شود؛ زيرا مفهوم

(٢٩) التنقيح في شرح العروة الوثقى، ج٤، ص٣١٨.