فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٤٤ - تقيه مداراتى و جايگاه آن در انسجام اسلامى محمد رحمانى
ب ـ تعريف تقيه در اصطلاح فقه
در فقه براى تقيه تعريفهاى گوناگون شده است؛ در اينجا دو تعريف را از فقهاى صدر اوّل و فقهاى متأخر مىآوريم:
شيخ مفيد در تعريف تقيه مىنويسد:
«تقيه، مخفى كردن حق و پوشاندن عقيدة حق است و نيز مخفى كارى و ترك آشكار سازى با مخالف در مورد چيزهايى است كه ضرر دينى و يا دنيايى را در پى دارد». (٦)
شيخ انصارى در تعريف تقيه مىنويسد:
«مقصود از تقيه در اينجا جلوگيرى از ضرر بر ديگرى به وسيله هماهنگى با مخالف حق با گفتگو يا رفتار است». (٧)
نقد و بررسى
هر چند ميان اين دو تعريف از جهاتى اختلاف به چشم مىخورد از جمله اينكه شيخ مفيد، تقيه را به كارهاى سلبى مثل اظهار نكردن حق و عقيده نسبت داد ولى شيخ انصارى تقيه را به گونهاى تعريف كرده كه با كارهاى ايجابى سازگار است. همچنين طبق تعريف و توضيحات شيخ مفيد ؛ تقيه منحصر به موارد خوف از ضرر نيست، بلكه گاهى تقيه به جهت اصلاح است كه شامل تقيه مداراتى مىشود ولى براساس تعريف شيخ انصارى، تقيه منحصر به موارد خوف از ضرر است ـ ولى به نظر مىرسد در مقصود و هدف اين نوشته تأثير گذار نيست. از اين رو نقد و بررسى اين دو نظريه، ضرورتى ندارد؛ به ويژه اينكه اگر بخواهيم حقيقت مطلب روشن شود بايد اقسام تقيه نيز تبيين گردد.
(٦) شرح عقايد صدوق، ص٢٤٦.
(٧) شيخ انصارى، رسائل فقهيه، ج٢٣، ص٧١، اعداد: لجنة تحقيق تراث الشيخ الأعظم.