دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٥٣
| ابن برزالی جلد: ٣ شماره مقاله:٩٥٣ |
اِبْنِ بِرْزالى، ابومحمد علمالدين قاسم بن محمد بن يوسف برزالى دمشقى
(٦٦٥ - ٧٣٩ق/١٢٦٧- ١٣٣٨م)، مورخ و محدث شافعى دمشق. نياكان او از اشبيلية
اندلس و از قبيلة «برزاله» بودهاند، اما روشن نيست در چه زمانى، به دمشق
كوچ كردهاند. شهرت آنان به برزالى و اشبيلى به دليل ياد شده است
(زبيدي، ٧/٢٢٥). پدرش شهابالدين محمد برزالى نيز از محدثان و عالمان شام
بود (ابن تغري بردي، ٩/٣١٩). قاسم در دمشق زاده شد (ابن فوطى، ٤/٦١١) و در
كودكى از پدرش و نيز از قاضى عزالدين بن صائغ حديث آموخت. آنگاه فقه را
نزد تاجالدين فزاري و قرائات را نزد على الرضى بن دبوقا به خوبى آموخت
(ابن حجر، ٤/٢٧٧). در ٦٨٥ق/١٢٨٦م به حلب و مصر سفر كرد، در ٦٨٨ق به حج رفت
و از مشايخ مكه و مدينه نيز حديث شنيد. پس از آن ٤ بار ديگر حج گزارد
(كتبى، ٣/١٩٦، ١٩٧).
ابن برزالى، صحيح بخاري و جامع ترمذي و سنن ابن ماجه و برخى از كتب
روايى مشهور و مسانيد را از عزالدين ابوالعباس احمد بن محيى الدين ابراهيم
بن عمر فاروثى واسطى آموخت (ابن كثير، ١٣/٣٤٢). وي كه به شنيدن و حفظ و
نقل حديث دلبستگى وافر داشت به شهرهاي بسيار ديگر مانند: بعلبك،
بيتالمقدس، حماة و اسكندريه سفر كرد و از محدثان آن ديار حديث آموخت.
سرانجام خود از حافظان حديث و محدثان بنام گرديد و در «دارالحديث النوريه» و
«دارالحديث النفيسية» به تدريس پرداخت (حسينى، دمشقى، ٢٠؛ ابن حجر، ٤/٢٧٧؛
كتبى، ٣/١٩٦- ١٩٨).
ابن برزالى به كثرت روايت و نقل حديث از راويان بسياري شهرت دارد؛ گفته
شده كه وي از حدود دو هزار تن حديث شنيده و از هزار محدث اجازة روايت
داشته است (ابن حجر، ٢٧٧- ٢٧٨). بنام ترين استادان و مشايخ او، افزون بر
افراد ياد شده، عبارتند از: قاسم اربلى، احمد بن ابى الخير، ابن ابى عمر
مقدسى، ابن علان، ابن شيبان، ابن بخاري، عزّ حرانى، ابن خلكان، فخرالدين
بن لقمان، محيىالدين بن عبدالظاهر، على بن محمود بن حسين بن نبهان
(علاءالدين شاعر)، رشيدالدين فارقى، قطبالدين قسطلانى، قاضى القضاة خويى،
شمسالدين اصفهانى، احمد بن يحيى بن اسماعيل كلابى حلبى، خضر ابن حسن بن
على، يوسف بن يحيى، محمود بن عبدالله ابوالثناء مراغى و صدركبير ابوالغنائم
محمد بن مسلم مكى (حسينى دمشقى، ١٩؛ كتبى، ١/١١٠، ٢/٩٣، ١٧٩، ٢٩٢، ٣/٣١١،
٤١٣، ٤/٣٨؛ سبكى، ٨/٣٦٥، ٣٦٩، ٩/٣٤؛ ابن كثير، ١٣/٢٩٩). برخى از كسانى كه وي
از آنان اجازة روايت يافته است عبارتند از: ابن عبدالدائم، نجيب عبداللطيف،
ابن ابى اليسر، ابن عزون، ابن علاق (حسينى دمشقى، ٢٠)، قاضى القضاة
شمسالدين ابومحمد عبدالله بن شرفالدين حنفى، ابن مالك ( صاحب الفية ) و
قاضى القضاة شمسالدين حنبلى (همو، ١٣/٢٦٧- ٢٦٨، ٢٧٧).
از ابن برزالى به نيكى، دين داري، پارسايى و دانش ياد شده است. ابن كثير
گويد وي داراي خط زيبايى بود، و نزد استادان و قاضيان اعتبار فراوانى داشت.
ابن كثير همچنين نقل مىكند كه ابن تيميه در مقام بيان اعتبار منقولات
ابن برزالى گفته است: روايت برزالى مانند نقشى بر سنگ است (١٤/١٨٥). ابن
برزالى كتابخانة قابل توجهى داشته و بسياري از كتابها را با خط خود نگاشته
بوده است. او تمام كتابهايش را بر دارالحديث السنية و دارالحديث القوصية وقف
كرد (همو، ١٤/١٨٦).
ابن برزالى در خليص (قلعهاي بين مكه و مدينه) در حال احرام درگذشت و با
احترام بسيار به خاك سپرده شد (كتبى، ٣/١٩٨).
ابن برازالى از تاريخ نگاران بنام نيز هست. مشهورترين اثر تاريخى او كتاب
المقتضى لتاريخ ابى شامة است كه ادامة تاريخ الروضتين تأليف شهاب الدين
ابوشامة مقدسى (د ٦٦٥ق/١٢٦٦م) است. اين كتاب از سال مرگ ابوشامة، كه سال
تولد ابن برزالى است، حوادث را پىگيري كرده و تا ٧٣٨ق/١٣٣٧م ادامه داده
است. كتبى (د ٧٦٤ق/ ١٣٦٢م) گفته كه اين كتاب در ٥ مجلد است (٣/١٩٧)، اما
تنها ٢ جزء آن كه مجموعاً حوادث سالهاي ٦٦٥ تا ٧٢٠ق/١٢٦٧ تا ١٣٢٠م را شامل
مىشود در كتابخانة وزارت معارف قاهره موجود است (جامعه، ٢/١٠٢). اثر ديگر
ابن برزالى تلخيص تاريخى است در شرح حال دانشمندان از ٦٠١ تا ٧٣٦ق كه
نسخة خطى آن در برلين موجود است ( آلوارت، شم .(٩٤٤٨ كتاب ديگر او معجم
البلدان و القري نام دارد كه شمسالدين محمد بن على بن احمد بن طولون
مورخ (د ٩٥٣ق/ ١٩٤٦م) از آن بهره گرفته است (عزاوي، ٢/٥٢٧). او ذيلى بر
كتاب تاريخ مرآة الزمان فى تاريخ الاعيان تأليف سبط ابن جوزي (د
٦٥٤ق/١٢٥٦م) نگاشته است (حاجى خليفه، ٢/١٦٤). جزوهاي با عنوان تسمية من
شهد بدراً در دارالكتب الظاهرية دمشق وجود دارد كه احتمال داده شده است از
ابن برزالى باشد (ظاهريه، ١/٤٦، ٤٧).
آثار ديگر ابن برزالى از اين قرارند: المعجم الكبير. اين كتاب شهرت فراوانى
داشته و ابن كثير در كتاب البداية و النهاية شرح حال برخى از شخصيتهاي
رجالى را از اين معجم نقل كرده و بنا بر گفتة ابن حجر اين اثر متجاوز از ٢٠
مجلد بوده است (٤/٢٧٨). از اين كتاب اطلاعى در دست نيست، جز اينكه احتمال
داده شده است كه برخى از صفحات و با اجزاء آن در كتابخانة ظاهريه موجود
باشد (جامعه، ٢/١٠٢)؛ معجم البرزالى، كه نسخة خطى آن در كتابخانة ظاهرية
دمشق موجود است (ظاهريه، ١/٢٢٨- ٢٢٩)؛ الوفيات، خطى، (زركلى، ٦/١٧؛ GAL,S, )؛
II/٣٥ الشروط، ،همانجا)؛ GAL,S)Šü¯¡ ثلاثيات منمسنداحمد (همانجا)؛ العوالى
المسندة، خطى )؛ GAL,II,٤٥) (بانكيپور، II/١٩٤- و الاربعون البلدانية (كحاله،
٨/١٢٥).
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن حجر، احمد، الدرر الكامنة، به كوشش محمد
عبدالمعيد، حيدرآباد دكن، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ ابن فوطى، عبدالرزاق، تلخيص مجمع
الاداب فى معجم الالقاب، به كوشش مصطفى جواد، دمشق، ١٣٨٢ق/١٩٦٢م؛ ابن
كثير، البداية؛ جامعه، خطى؛ حاجى خليفه، كشف الظنون، استانبول، ١٩٤١م؛
حسينى، دمشقى، احمد، ذيل تذكرة الحفاظ، بيروت، داراحياء التراث العربى؛
زبيدي، تاج العروس؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ١٩٧٦م؛ سبكى،
عبدالوهاب، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناجى،
قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ ظاهريه، خطى؛ عزاوي، عباس، «مورخ الشام»، مجلة مجمع
العلمى العربى، دمشق، ١٩٤٥م، س ٢٠؛ كتبى، محمد، فوات الوفيات، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٩٧٣م؛ كحاله، عمر رضا، معجم المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛
نيز:
Ahlwardt; Bankipore; GAL; GAL, S.
حسن يوسفى اشكوري
(رب) ١٦/٧/٧٦
ن * ٢ * (رب) ٢٨/٧/٧٦