دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٩٢٠
| ابن اهدل، ابو محمد جلد: ٣ شماره مقاله:٩٢٠ |
اِبْنِ اَهْدَل، ابومحمد، يا ابوعلى حسين بن عبدالرحمان بن محمد ملقب به
بدرالدين و معروف به ابن اهدل از سادات حسينى (ح ٧٧٩- ٨٥٥ق/١٣٧٧-١٤٥١م)،
فقيه، متكلم، محدّث و مورخ اشعري - شافعى يمنى. سخاوي در الضوء الّلامع
(٣/١٤٥) نسب وي را با ٢٣ واسطه به حضرت على بن ابى طالب(ع) رسانده و
تصريح كرده است كه وي در قحزيه واقع در غرب الحقه از شهرهاي يمن كه
عمري (ص ٦٤) آن را فخريه ثبت كرده (قس: ريو، ٤٥٣ )، متولد شده است، اما
سخاوي در التبر المسبوك (ص ٣٥٨) تولد ابن هدل را در ابيات حسين واقع در
يمن نوشته است. ابن اهدل در زادگاه خويش مقدمات علوم را فراگرفت و حافظ
قرآن شد. سپس براي ادامة تحصيل در ٧٩٥ يا ٧٩٦ق به شهر مراوغه رفت و در آنجا
از على بن آدم زيلعى فقه آموخت و كتاب الحاوي را نيز در آن شهر فراگرفت و
به مطالعة كتب فقهى پرداخت و در ٧٩٨ق به شهر ابياتحسين بازگشت و در آنجا
نيزاز محمد بن ابراهيم حرضى و نورالدين على بن ابى بكر ازرق فقه آموخت و
در شمار خاصان ازرق درآمد و از او بسيار حديث شنيد و اجازة فتوا يافت و نيز در
اين شهر نزد محمد بن نورالدين موزعى به فراگيري دانش پرداخت. سپس به زبيد
رفت و در آنجا رسالة قشيريّه را نزد ابن رداد قرائت كرد؛ و كتاب اللطائف ابن
عطاءالله را نزد على بن عمر قرشى استماع نمود و كتاب اللّمع فى اصول
الفقه را از قاضى جمالالدين عبدالله بن محمد ناشري فراگرفت.
ابن اهدل بارها به سفر حج رفت و در يكى از اين سفرها در مكه مجاور شد و از
جمالالدين ابن ظهيره استماع حديث كرد و در مدينه نيز از زينالدين مراغى و
ابوحامد مطري دانش آموخت و پس از بازگشت به يمن از مجد شيرازي استماع
حديث كرد و در ٨٢٨ق/١٤٢٥م از ابن جزري كه به يمن وارد شده بود نيز حديث
شنيد و گويا چنانكه سخاوي اشاره كرده است از ابن حجر عسقلانى به اجازه
روايت كرده است. ابن اهدل در كتب حديث، تفسير، لغت، ديوانهاي شعرا و كتب
صوفيه مطالعة وسيعى داشت و با عقايد ائمة اهل سنت و اصطلاحات فقها و محدثان
و مفسران و اصوليان و اهل ادب آشنايى كامل داشت و در علوم منقول و معقول
متبحر بود، تا آنجا كه در ابياتحسين مدار فتوا گرديد (سخاوي، الضوء، ٣/١٤٥-١٤٧)
و چون شهرت وي در همه جا پيچيد، طالبان علم نزد او مىشتافتند (شوكانى،
١/٢١٩). هنگام اقامت در مكه بسيارياز واردين به اين شهر از جمله برهان بن
ظهيره، ابن فهد، علاءالدين بن سيد عفيفالدين، فتحالدين بن سويد و حسافة
بن جرير مالكى از او استماع حديث كردهاند و سخاوي و امام الكاملية از او
اجازة نقل حديث گرفتهاند (سخاوي، الضوء، ٣/١٤٧؛ همو، التبر، ٣٥٨).
آثار: به ابن اهدل آثار زيادي نسبت دادهاند. سخاوي ( الضوء، ٣/١٤٦-١٤٧)
نوشته است كه در ٨٤٨ق/١٤٤٤م به خطِ خودِ ابن اهدل خواندم كه بيش از ١٠
اثر داشته است و سپس حدود ٢٠ اثر وي را نام برده است. آثار موجود ابن اهدل
اينهاست: كشف الغطاء عن حقائق التوحيد و الرّدّ على ابن عربى، كه به كوشش
احمد بكير در تونس ١٩٦٤م به چاپ رسيده است؛ تجريد الاسماء المذكورة فى كتاب
تحفة الزمن فى تاريخ سادات اليمن، نسخهاي از اين كتاب در كتابخانة آصفية
حيدرآباد دكن، (سيد، ٢(٣)/٩٥) موجود است؛ تحفة الزمن فى تاريخ سادات اليمن،
كه مختصري از كتاب السلوك فى طبقات العلماء و الملوك ابوعبدالله يوسف بن
يعقوب معروف به بهاء الجندي (د ٧٢٣ق/١٣٢٣م) است با اضافاتى از ابن اهدل.
نسخهاي از اين كتاب در موزة بريتانيا موجود است (ريو، شم كه به علت
افتادگى از اول و آخر كتاب نام نويسندة آن مشخص نيست، ولى از قراين موجود
در متن نسخه پيداست كه اين كتاب از ابن اهدل است و نسخههاي ديگري در
جامع صنعا (رقيحى، ٤/١٧٤٧) و الازهر مصر (نك: مختار وكيل، شم ١٤٣٦) موجود است؛
شرح مسئلة القدر، نسخهاي از آن در چستربيتى موجود است ( آربري، )؛ II/٤٨٢٢
عدّة المنسوخ من الحديث على ما اخبر به بعض اهل الحديث، نسخهاي از آن در
كتابخانة ندوة العلماء لكهنو موجود است ( فهرست، شم ١٥٣)؛ اللمعة المقنعة فى ذكر
فروق المبتدعة، نسخهاي از آن در جامع صنعا هست (زركلى، ٢/٢٤٠)؛ غربال
الزمان يا مختصر تاريخ يافعى ( مرآة الجنان )، همين غربال الزمان را
ابوزكرياي عامري مختصر كرده است كه نسخهاي از آن در آصفيه موجود است
(آصفيه، ١/١٣٦؛ قس: زركلى، همانجا)؛ مسئلة الانتقاد مع حسن الاعتقاد و مسئلة
الرؤيا، كه نسخههاي آنها در چستربيتى موجود است ( آربري، همانجا)؛ مطالب
اهل القربة فى شرح دعاء ابى القربة، نسخهاي از آن در مكتبة الوطنية تونس
(جامعه، ١٨(١)/٢٠) نگهداري مىشود؛ «قصيده» كه طاهر بن زيّان زواوي آن را
تسميط كرده و نسخهاي از همين تسميط در رباط موجود است ( S, GAL, II/٢٣٩ ).
مآخذ: آصفيه، خطى؛ جامعه، خطى؛ رقيحى، احمد عبدالرزاق، فهرست مخطوطات مكتبة
الجامع الكبير صنعاء، صنعا، ١٩٨٤م؛ زركلى، خيرالدين، الاعلام، بيروت، ١٩٨٦م؛
سخاوي، محمد، التّبر المسبوك، بولاق، ١٣١٤ق/١٨٩٦م؛ همو، الضوء اللامع،
قاهره، ١٣٥٤ق/١٩٣٥م؛ سيد، فؤاد، فهرس المخطوطات المصورة، قاهره، ١٩٥٩م؛
شوكانى، محمد، البدر الطالع، قاهره، ١٣٤٨ق/ ١٩٢٩م؛ عمري، حسين عبدالله،
مصادر التراث اليمنى فى المتحف البريطانى، دمشق، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ فهرست
نسخههاي خطى عربى كتابخانة ندوة العلماء لكهنو، دهلىنو، ١٣٦٥ش؛ مختار وكيل،
فهرست المخطوطات المصورة، قاهره، ١٣٩٠ق/ ١٩٧٠م؛ نيز:
Arberry; GAL,S; Rieu, charles, Supplement to the Catalogue of the Arabic
Manuscript, London, ١٨٩٤.
على رفيعى تايپ مجدد و ن * ١ * (رب) ٢/٦/٧٦
ن * ٢ * (رب)