دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٣٧
| ابن خالويه جلد: ٣ شماره مقاله:١١٣٧ |
اِبْنِ خالويه، ابوعبدالله حسين بن احمد بن خالويه، ملقب به ذوالنونين (د
٣٧٠ق/٩٨٠م)، شاعر، اديب و نحوي برجستة ايرانى تبار. ثعالبى (١/٨٨) نام وي
را حسن و ابن قفطى (١/٣٢٤) نام پدر او را محمد آورده است. او در همدان به
دنيا آمد. در هيچ يك از مآخذ به سال تولد او اشاره نشده است، اما گفتهاند
كه در ٣١٤ق/٩٢٦م، ظاهراً در آغاز جوانى براي تحصيل به بغداد رفت (ياقوت،
٩/٢٠١) و نزد برجستهترين دانشمندان سدة ٤ق/١٠م دانش آموخت. نحو و ادب را
نزد ابن دريد ودر ٣٢١ق/٩٣٣م)، ابوبكر بن انباري (د ٣٢٨ق/٩٤٠م)، نفطويه (د
٣٢٣ق/٩٣٥م) و ابوسعيد سيرافى (د ٣٦٨ق/٩٧٩م) فراگرفت. علوم قرآنى را از
قاري بزرگ، ابن مجاهد (د ٣٢٤ق/٩٣٦م) و لغت را از ابوعمر زاهد، معروف به
غلام ثعلب (د ٣٤٥ق/٩٥٦م) آموخت (ياقوت، ابن قفطى، همانجاها) و از محمد بن
مخلد عطار (د ٣٤١ق/٩٤٣م) و گروهى ديگر حديث شنيد (ياقوت، همانجا؛ ابن خلكان،
٢/١٧٨؛ سيوطى، بغية، ١/٥٢٩؛ نك: جاسم محمد، ١٦، كه ابوالعباس بن عقده را نيز
در شمار استادان حديث او ذكر كرده است) و كتاب جمهرة ابن دريد و مختصر مزنى
را از ابوبكر نيشابوري روايت كرد (سبكى، ٣/٢٧٠؛ سيوطى، مزهر، ١/٩٥). گفتهاند
در ادب از صولى نيز روايت كرده است (ابن قفطى، ١/٣٢٦). وي از بغداد به
شام و سپس به حلب رفت (ياقوت، همانجا). در حلب آوازة او بالا گرفت و
بسياري از دانشدوستان از دور و نزديك به سوي او شتافتند (ثعالبى، ياقوت،
همانجاها). آنگاه به دربار سيفالدولة حمدانى راه يافت و نزد او به مقامى
رفيع رسيد، نديم وي و آموزگار فرزندانش گرديد (همانجاها؛ ابن كثير، ١١/٢٩٧) و
تا پايان عمر در خدمت حمدانيان به سر برد (ابن قفطى، ١/٣٢٥).
گروهى نيز نزد وي دانش آموختند كه مشهورترين آنها اينانند: ابوبكر خوارزمى،
معافى بن زكريا نهروانى و عبدالمنعم بن غليون (ياقوت، ٩/٢٠١، ٢٠٢، ٢٠٤). نيز
گفتهاند كه ابوالحسين نصيبى كتاب آل او را نزد خود وي خوانده است (نجاشى،
٦٧) و قاضى حلب صالح ابن جعفر بن عبدالوهاب و ابواحمد عبدالله بن عدي از
وي روايت كردهاند (ابن قفطى، ١/٣٢٦؛ ابن بدران، ٦/٣٦٧) و سعيد بن سعيد
فارقى نحوي از وي حديث شنيده است (سيوطى، بغية، ١/٥٨٤). چنانكه در فهرست
استادان ابن خالويه ملاحظه مىشود، وي در هر دو مكتب نحوي بصره و كوفه به
تحصيل پرداخت، اما خود در شمار نسل بعدي نحويان بغداد كه دو مكتب را به هم
آميختند و تا حدودي از يكسونگريهاي نمايندگان دو مكتب فراتر رفتند، قرار دارد
(ابن نديم، ٩٢). او كه در مركز تحولات و مجادلات ادبى سدة ٤ق جاي داشت،
به لحاظ گستردگى دانش خود در رشتههاي گوناگون ادب (ثعالبى، همانجا) داراي
اعتبار ويژهاي بود، چندانكه ابن قارح (ه م) - كه مىدانيم نامهاش به
ابوالعلاء معري انگيزة تحرير رسالة الغفران گرديد - براي اثبات بزرگى خود به
شاگردي نزد ابن خالويه باليده است (معري، ٥٦). اين اعتبار علمى و ادبى تا
قرنها پس از مرگ او نيز باقى ماند، چنانكه تقريباً همة منابع پس از وي
چيرهدستى او را در نحو و ادب ستوده و او را يكى از نخبههاي روزگار معرفى
كردهاند (ثعالبى، ياقوت، همانجاها)، ذهبى او را «شيخ العربية» ناميده (٣/٩٥٩)
و ابو عمرودانى وي را دانا به زبان عربى، حافظ لغت، بصير در قرائت و ثقه در
حديث دانسته است (نك: ياقوت، ٩/٢٠٢؛ سيوطى، بغية، ١/٥٢٩). ابن انباري (ص
٢١٤) او را از بزرگان لغت و ابن قفطى (١/٣٢٦) و اسنوي (١/٤٧٥) وي را يگانة
زمان و پيشوا در علوم زبانى معرفى كردهاند، تنها دلجى (ص ١٣٣، به نقل از
ابن مكتوم) او را در نحو ضعيف دانسته است. گر چه ابن انباري (همانجا)
توانايى او را در نحو همانند دانش وي در لغت ندانسته، اما برخى از محققان
معاصر اين گفته را نيز ستمى مىدانند كه ابن انباري بر وي روا داشته است
(سالم مكرم، ١٣).
يكى از اسباب شهرت ابن خالويه در ميان اديبان، صرفنظر از وسعت دانش، همانا
رقابت و درگيري او با دو تن از مشهورترين هم روزگارانش يعنى متنبى و
ابوعلى فارسى بوده است. متنبى مردي متكبر و خودخواه بود (ابن قفطى، ١/٣٢٧)
و ابن خالويه را كه توانسته بود در ساية كوشش و استعداد خويش موفقيتى بزرگ
به دست آورد، همواره به دليل غير عرب بودن، خوار مىشمرد (بديعى، ٨٧؛
بلاشر، ٢٠٥)، اما ابن خالويه گويا مىكوشيد با خردهگيريهاي اديبانه بر وي
پيروز گردد (خطيب، ٤/١٠٤)، اگر چه گاه به دليل شتاب در اين خردهگيريها،
چندان موفق نمىشود (دلجى، همانجا). اين دو هيچ فرصتى را براي خوار ساختن
يكديگر از كف نمىدادند (ابن قفطى، بديعى، همانجاها؛ قس: على بن محمد، ٣٠٧-
٣٠٨) و اين كينه كه گويا تنها خاستگاهى نژادي داشت، چندان دوام آورد تا
سرانجام متنبى ناگزير دربار سيفالدوله را ترك كرد (ابن خلكان، ١/١٢٢، ١٢٣،
٤/١٠٠). سيفالدوله كه همواره در اينگونه مشاجرات حضور داشت، با سكوت خويش
از ابن خالويه جانبداري مىكرد (همانجاها) و بدين سان بود كه هرگز از مقام
او نزد سيفالدوله كاسته نشد.
اما مناظرات ابن خالويه با ابوعلى فارسى بيشتر جنبة علمى و ادبى داشت.
رقابت اين دو كه از مجلس درس ابوسعيد سيرافى آغاز گرديد (ابن قفطى، ١/٣٢٦)،
برپاية فضل فروشيهاي رايج روزگار (ابن انباري، ٢١٥) و رقابت ميان دو حريف
هماورد ادامه يافت، به خصوص كه سيفالدوله غالباً با بخششهاي گزاف خود به
اين فضل فروشيها دامن مىزد (ابن قفطى، ١/٣٢٧؛ ياقوت، ٩/٢٠٢-٢٠٣). اينان،
بارها با يكديگر به مناظره پرداختند و در ردّ نظريات يكديگر دست به تأليف
زدند (دلجى، همانجا) و از هر فرصتى براي نفوذ در دل سيفالدوله سود مىجستند
(جاسم محمد، ٢٨). ابن خالويه در شعر نيز دست داشت و ثعالبى (١/٨٨) وي را در
شمار شاعران ياد كرده است، اما اكنون تنها ١٠ بيت از سرودههاي او در دست
است: ٤ بيت در وصف زادگاهش همدان (ثعالبى، همانجا) و ٦ بيت شامل سه قطعه
در معجم الادباء (ياقوت، ٩/٢٠٤- ٢٠٥). دانش او در شعر و علوم مربوط به آن،
چنان بود كه توانست چند ديوان را شرح كند (نك: آثار).
دربارة مذهب ابن خالويه اتفاق نظر نيست. نجاشى (ص ٦٧) وي را «آگاه به
مذهب ما» يعنى تشيع دانسته و كتاب آل را كه دربارة امامت على بن ابى
طالب(ع) است به وي نسبت داده، اما ابن نديم، كه نزديكترين منبع به
زمان اوست، به اين كتاب اشارهاي نكرده است. پس از نجاشى، نخستين كسى
كه از آن نام برده، ابن شهر آشوب (ص ٤١) و سپس ياقوت (٩/٢٠٤) است و از
آن پس در بسياري از منابع شيعى و غيرشيعى از اين كتاب نام برده شده
است. ابن حجر (٢/٢٦٧) نيز وي را شيعه دانسته، اما گفته است كه او در برابر
سيفالدوله به تسنن تظاهر مىكرده است و براي تأييد نظر خود گفتة نجاشى را
تكرار كرده است. افزون بر آن گفته است كه وي در كتاب ليس (نك: آثار) نيز
مطالبى آورده كه دليل امامى بودن اوست، اما تظاهر وي به تسنن در برابر
حمدانيان كه خود خاندانى شيعى بودهاند، اندكى بعيد مىنمايد. برخى از
محققين معاصر نيز بر امامى بودن او نظر دادهاند (كرنكوي، ٢٤٦؛ امين، ٥/٤٢٠ و
ديگران). با اينهمه سبكى (٣/٢٩٦) و اسنوي (١/٤٧٥) وي را شافعى مذهب
پنداشتهاند. از آنجا كه وي مختصر مزنى را از ابوبكر نيشابوري كه شافعى مذهب
بود (ابن نديم، ٢٦٩) روايت كرده است، احتمال مىرود كه داوري سبكى و
اسنوي دربارة مذهب او برپاية همين كتاب بوده باشد.
گرچه ابن خالويه بيشتر زندگانى خود را در حلب گذراند، اما گزارشهايى دربارة
سفرهاي او به بيتالمقدس، حمص و ميافارقين در دست است (ابن قفطى،
١/٣٢٥-٣٢٦). وي همچنين به يمن سفر كرد و در آنجا ضمن ديدار با ابن حائك به
شرح ديوان او پرداخت (همو، ١/٣٢٦). ابن خالويه سرانجام بر اثر يك بيماري
(ابن كثير، ١١/٢٩٧) در حلب درگذشت (ابن نديم، ياقوت، همانجاها). ابن حجر
(٢/٢٦٧) مرگ او را در ٣٧١ق دانسته است.
آثار چاپ شده: اشتقاق الشهور و الايام، كوتينگن، ١٨٥٤م؛ اعراب ثلاثين سورة
من القرآن الكريم، حيدرآباد دكن؛ انتصار ابن خالويه لثعلب، حيدرآباد دكن،
١٣١٧ق، همراه با الاشباه و النظائر سيوطى؛ «كتاب الالفات»، در مجلة المورد،
بغداد، ١٩٨٢م، شم ١/٧٣- ٨٨، ٢/١٢٠-١٣٦، ٣/١٣٠-١٥٠؛ البديع فى القراءات، به
كوشش آربري، بوداپست، ١٩٤٨م در «يادنامة گلدزيهر١»؛ الحجة فى القراءات
السبع، بيروت، ١٩٧١م (دربارة صحت انتساب اين كتاب به ابن خالويه، نك:
سالم مكرم، ١٧-٣٢؛ نيز صبحى، ٣٤٥-٣٧١)؛ رسالة فى اسماء الريح، به كوشش
كراچكوفسكى، مسكو، ١٩٢٦م؛ شرح ديوان ابى فراس الحمدانى، اين كتاب چندين
بار به چاپ رسيده است، نخستين بار در ١٨٩٥م توسط رودلف دوژاك در ليدن و
سپس در ١٩٤٤ و ١٩٥٩م به كوشش سامى الدهان در بيروت؛ شرح مقصورة ابن دريد،
به كوشش محمود جاسم محمد، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٦م، همراه با مقدمة مفصلى دربارة
ابن خالويه و آثار او؛ ليس فى كلام العرب...، اين كتاب كه يكى از آثار
مهم ابن خالويه است، نخستين بار در ١٨٩٣-١٨٩٤م توسط درنبورگ در مجلة
«تحقيقات عبري٢» و بار ديگر توسط همو در سالهاي ١٨٩٨-١٩٠١م در «مجلة آمريكايى
زبان و ادبيات سامى» و سومين بار توسط شنقيطى در ١٣٢٧ق در قاهره به چاپ
رسيد. دو چاپ نخست كه از روي نسخة موزة بريتانيا انجام گرفته است، داراي
١١١ باب است كه در چاپ شنقيطى، ٧٧ باب ديگر بر آن افزوده شده است. در
١٣٧٦ق چاپ ديگري از اين كتاب به كوشش عبدالغفور عطار در قاهره منتشر گرديد،
اما هيچ كدام از آنها حاوي تمام مطالب اين كتاب نيست و بخش بزرگى از آن
را بايد از دست رفته تلقى كرد. چه ابن خلكان از آن به عنوان كتاب بزرگى
كه دليل تسلط وي در ادب است، ياد كرده است (٢/١٧٩) و نيز سيوطى ضمن نقل
فقرات بسياري از اين كتاب (نك: مُزهِر، ١/٢٥٣، ٣٠١، ٣٠٣، ٣٠٨، ٢/٧٢، ٧٨، جم)
اشاره كرده است كه اين اثر در ٣ جلد بزرگ تأليف گرديده (همان، ٢/٣). مازن
مبارك دو چاپ اخير را مورد بررسى و سنجش قرار داده است (ص ٤٢٦- ٤٣٥)؛ مختصر
فى شواذ القراءات من كتاب البديع، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٩٣٤م، كه
خود كتاب مستقلى نيست. بلكه مستخرجى است از كتاب البديع فى القراءات.
آثار چاپ نشده: كتاب الاسد فى اسماء الاسد. به گفتة اسباث نسخهاي از اين
كتاب در حلب موجود بوده است (نك: GAS, )؛ VIII/١٨٠ الجمل فى النحو (مشهد ٢،
٢/٩٩٤)؛ اعراب آيات من القرآن العظيم، نسخهاي از اين كتاب در كتابخانة
لالهلى موجود است (نك: )؛ GAL,S,I/١٩٠ رسالة فى اصول الهمزات التى فى
الاسماء و الافعال و الحروف، نسخهاي از آن در خزانة تيموريه موجود است (نك:
IX/١٧٠ )؛ GAS, رسالة فى ما جاء مثنى، نسخهاي از اين اثر در بغداد موجود است
(عواد، ١٠٥)؛ العشرات، نسخههايى از آن در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران
موجود است (نك: مركزي، ٨/٥١).
آثار از دست رفته و منسوب: كتاب آل (نجاشى، ٦٧؛ ياقوت، ٢/٢٠٤)؛ الا¸فق
VIII/١٧٩) ؛ GAL, جاسم محمد، ٣٥)؛ الاخبار فى الرياض؛ اسماء الحيّة؛ الالقاب
(جاسم محمد، ٣٤، ٣٥)؛ الامالى (سيوطى، بغية، ١/٥٣٠)؛ الامامة (جاسم محمد، ٣٥)
كه احتمالاً همان كتاب آل است؛ اسماء ساعات الليل (افندي، ٢/٢٦؛ جاسم
محمد، همانجا)؛ اسماء الله الحسنى (ابن خالويه، اعراب ثلاثين سورة من
القرآن الكريم، ١٤)؛ الاشتقاق (ابن نديم، ٩٢)؛ اشتقاق خالويه (ياقوت،
همانجا، كه كتاب الاشتقاق را نيز ذكر كرده است)؛ اطرغش و ابرغش يا اطرغش
فى اللغة (ابن نديم، جاسم محمد، همانجاها)؛ الحشرات VIII/١٨٠) )؛ GAS, التذكرة
(ابن قفطى، ١/٣٢٥)؛ تصنيف فى الفراسة (امين، ٥/٤٢٢)؛ حسن فى اللغة (نجاشى،
همانجا)؛ تقفية ما اختلف لفظه واتفق معناه لليزيدي (ابن قفطى، ٣٢٥)؛ ربنا
لك الحمد ملء السموات (جاسم محمد، ٣٦)؛ رسالة مشكاة العين (همانجا)؛ زنبيل
المدوّر يا زنبيل المدوّن (بغدادي، ١/٣٠٦؛ جاسم محمد، ٣٦)؛ شرح ديوان ابن
حائك (ابن قفطى، ١/٣٢٦)؛ شرح قصيدة فى غريب اللغة لنفطويه (جاسم محمد، ٣٧)؛
شرح فصيح ثعلب (سيوطى، مزهر، ١/٢٠١، كه مطالب بسياري نيز از آن نقل كرده
است، براي نمونه نك: ١/٢٣، ٢٢٥، ٣٠٣)؛ شرح قصيده بانت سعاد (سزگين، ٢/٢١٣)؛
شرح المقصور و الممدود لابن ولاّد (ابن نديم، ٩٢؛ جاسم محمد، ٣٧)؛ المبتدا فى
النحو (ابن نديم، همانجا)؛ المجدول فى القراءات (ابن جزري، ٢٣٧)؛ المذكر و
المؤنث (ابن نديم، همانجا)؛ مستحسن فى القراءات و الشواذّ (نجاشى، همانجا)؛
الهاذور (جاسم محمد، همانجا).
مآخذ: ابن انباري، عبدالرحمان، نزهة الالباء فى طبقات الادباء، به كوشش
ابراهيم السامرائى، بغداد، ١٩٥٩م؛ ابن بدران، عبدالقادر، تهذيب تاريخ ابن
عساكر، دمشق، ١٣٤٩ق؛ ابن جزري، محمد، غاية النهاية فى طبقات القراء، بيروت،
١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، لسان الميزان، بيروت، ١٣٩٠ق؛ ابن
خالويه، حسين، اعراب ثلاثين سورة من القرآن الكريم، حيدرآباد دكن، دائرة
المعارف العثمانية؛ همو، الحجة فى القراءات السبع، به كوشش عبدالعال سالم
مكرم، بيروت، ١٩٧١م؛ ابن خلكان، وفيات؛ ابن شهر آشوب، محمد، معالم
العلماء، نجف، ١٣٨٠ق/ ١٩٦١م؛ ابن قفطى، على، انباه الرواة على انباء
النحاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٩٦ق/١٩٥٠م؛ ابن كثير،
البداية؛ ابن نديم، الفهرست؛ اسنوي، عبدالرحيم، طبقات الشافعية، به كوشش
عبدالله جبوري، بغداد، ١٣٩٠ق؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء و حياض الفضلاء،
به كوشش احمد حسينى و محمود مرعشى، قم، ١٤٠١ق؛ امين، محسن، اعيان الشيعة،
بيروت، ١٤٠٣ق؛ بديعى، يوسف، الصبح المنبى، به كوشش مصطفى سقا و محمد شتا،
قاهره، ١٩٦٣م؛ بغدادي، هدية؛ بلاشر، رژي، ابوالطيب المتنبى، ترجمة ابراهيم
كيلانى، دمشق، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ ثعالبى، عبدالملك، يتيمة الدهر، به كوشش محمد
اسماعيل صاوي، قاهره، ١٣٥٢ق/١٩٣٤م؛ جاسم محمد، محمود، ابن خالويه و جهوده
فى اللغة، بيروت، مؤسسة الرسالة؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره،
١٣٤٩ق؛ دلجى، احمد بن على، الفلاكة و المفلوكون، بغداد، ١٣٨٥ق؛ دانشنامه؛
ذهبى، محمد بن احمد، تذكرة الحفاظ، بيروت، ١٣٧٧ق؛ سالم مكرم، عبدالعال،
مقدمه بر الحجة (نك: ابن خالويه در همين مآخذ)؛ سبكى، تقىالدين، طبقات
الشافعية، به كوشش عبدالفتاح محمد الجلود و محمود محمد طناحى، قاهره، ١٣٨٥ق؛
سزگين، فؤاد، تاريخ التراث العربى، رياض، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ سيوطى، بغية الوعاة
فى طبقات اللغويين و النحاة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره،
١٣٨٤ق؛ همو، المزهر، به كوشش ابوالفضل ابراهيم، بيروت، ١٩٨٦م؛ صبحى،
عبدالمنعم سعيد، «نسبة الحجة الى ابن خالويه اقتراء عليه»، مجلة مجمع اللغة
العربية بدمشق، شم ٤٨، جزء ٢، دمشق، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ على بن محمد بن نصر كاتب،
«كتاب المفاوضة»، شذرات من كتب مفقودة، به كوشش احسان عباس، بيروت،
١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ عواد، كوركيس، فهرست مخطوطات خزانة يعقوب سركيس، بغداد،
١٣٨٥ق/١٩٦٦م؛ كرنكوي، سالم، مؤخره بر اعراب... (نك: ابن خالويه در همين
مآخذ)؛ مبارك، مازن، «ليس فى كلام العرب لابن خالويه»، مجلة مجمع اللغة
العربية بدمشق، شم ٤٩؛ جزء ٢، دمشق، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ مركزي، خطى؛ مشهد ٢، خطى؛
معري، ابوالعلاء، رسالة الغفران، به كوشش عائشه بنت الشاطى، قاهره،
دارالمعارف؛ نجاشى، احمد، رجال النجاشى، قم، ١٤٠٧ق؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
GAL,S; GAS.
محمد سيدي (رب) ٢٥/٤/٧٧
ن * ٢ * (رب) ١/٥/٧٧