تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٤١١ - رجال

عين عبارت علّامه را بدون هيچ‌گونه تغيير و تبديلى آورده و در واقع، فقط باب‌هاى كتاب را پس و پيش نموده و حروف آغاز نام‌ها را رعايت كرده است.

يوسف بن محمّد زين الدين حسينى عاملى (ق ١٠ ق)، كتاب ترتيب رجال الكشى (ترتيب الكشى)[١] را نه بر اساس حروف، بلكه به ترتيب طبقات اصحاب معصومان عليهم السلام، تنظيم نموده و نگارش آن را به سال ٩٨١ ق، به پايان رسانده است.

الجامع للأقوال فى أحوال الرجال،[٢] از سيّد يوسف بن محمّد حسين عاملى (ق ١٠ ق) كه رجال اسانيد حديث را در چند فصل به ترتيب حروف، از رجال النجاشى، رجال الكشّى، الفهرست و الرجال شيخ طوسى و خلاصة الأقوال والإيضاح علّامه حلّى گرد آورده و در پايان، در ضمن نُه «فايده»، موضوعاتى را مربوط به رجال و درايه آورده و به سال ٩٨٢ ق، به پايان رسانده است.

پس از الرجال ابن داوود حلّى (م ٧٠٧ ق)، دو كتاب هم‌زمان در رجال نوشته شد:

نقد الرجال تفريشى و منهج‌المقال استرآبادى؛ ولى چون تفريشى در اصفهان و استرآبادى در مكّه زندگى مى‌كردند، ظاهراً هيچ يك از كار ديگرى اطّلاع نداشتند.[٣] هر چند به لحاظ تاريخ وفات، تفريشى (م ١٠٢١ ق) بر استرآبادى (م ١٠٢٨ ق) مقدّم است؛ ولى در مقام كتابت، منهج المقال (پايان نگارش به سال ٩٨٦ ق) بر نقد الرجال (پايان نگارش به سال ١٠١٦ ق) تقدّم زمانى دارد.

ميرزا محمّد بن على بن ابراهيم حسين استرآبادى، سه كتاب در رجال (كبير، وسيط و صغير) نوشته است. الرجال الكبير وى، موسوم به منهج المقال فى تحقيق أحوال الرجال است‌[٤] كه علاوه بر كتب اربعه رجال، شامل رجال البرقى، الفهرست‌

[١]. الذريعة، ج ٤، ص ٦٧؛ فهرست نسخ خطّى كتاب‌خانه آستان قدس، مجموعه ش ١٥٣٨٩.

[٢]. الذريعة، ج ٤، ص ٤٢؛ فهرست نسخ خطّى كتاب‌خانه آية اللَّه مرعشى، ج ٩، ص ٧٩.

[٣]. تاريخ حديث، ص ٦٤- ٦٥.

[٤]. الذريعة، ج ٢٣، ص ١٩٨ و ٢٢٥؛ فهرست نسخ خطّى كتاب‌خانه آية اللَّه مرعشى، ج ٤، ص ١١٩؛ فهرست نسخ‌خطّى كتاب‌خانه آستان قدس، مجموعه ش ١٥٣٨٩.