تاريخ حديث شيعه در سده هاى هشتم تا يازدهم هجرى - خدايارى، علي نقى؛ پور اكبر، الياس - الصفحة ٢٧٨ - اوضاع سياسى، اجتماعى و فرهنگى شيعه در سده هاى دهم و يازدهم هجرى

وقف كرد و بسيارى از آنها به دلايلى، از جمله بى توجّهى متولّى، از بين رفت.[١] به گفته برخى از منابع، از ديگر خدمات فرهنگى مهاجران عاملى، بنيان‌گذارى كتاب‌خانه ارزشمند آستان قدس رضوى است. فضيلت اين خدمت گران‌بها، نصيب شيخ اسداللَّه بن محمّد مؤمن خاتونى شد. وى در سال ١٠٦٧ ق، تعداد ٣٩٩ كتاب دست‌نوشت را وقف اين كتاب‌خانه كرد.[٢] درباره كتاب‌خانه آستان قدس، گفتنى است كه هر چند درباره مبدأ تاريخ و چگونگى تأسيس آن، اطّلاع دقيقى در دست نيست؛ ولى مستنداتى از قديم‌ترين وقف‌ها، تاريخ تأسيس اين كتاب‌خانه را به سال ٣٦٣ ق، مى‌رسانند.[٣] كتاب‌خانه آستان قدس، در طول تاريخ، گرفتار حوادثى از قبيل توفان و ديگر تهاجمات شد. در اواخر قرن دهم و اوايل قرن يازدهم، مورد هجوم قرار گرفت و به تعبير مؤلّف عالم‌آراى عبّاسى در ضمن وقايع سال ٩٩٨ ق، «به دست ازبكان بى‌تميز نادان درآمد» و «آن دُرَر گران‌مايه را چون خَزَفْ‌ريزه بى‌بها به يكديگر مى‌فروختند».

ولى انتساب بنيانگذارى آن به عامليان، شايد به دليل اهتماماتى است كه سلاطين صفوى به آستان قدس داشتند، از جمله وقف املاك خود براى آن و تعيين يك عالم برجسته براى اشراف بر آن به عنوان «خازن الكتب».

در اين دوره، وقف‌هاى عمده‌اى نيز به كتاب‌خانه صورت گرفت و در بين‌

[١]. رياض العلماء و حياض الفضلاء، عبداللَّه الأفندى، ج ٤، ص ٢٦٦؛ صفويه در عرصه دين، فرهنگ و سياست، ج ٢، ص ٧٤٠.

[٢]. الهجرة العاملية إلى ايران فى العصر الصفوى، ص ٢٣٧؛ مهاجرت علماى شيعه از جبل عامل به ايران در عصر صفوى، مهدى فرهانى منفرد، ص ١٦٨.

[٣]. گنج هزار ساله، كتاب‌خانه مركزى آستان قدس رضوى قبل و بعد از انقلاب، رمضانعلى شاكرى، ص ٢٩، ٣٤- ٣٥، ٥٥ و ٩٢.