گيرد ولى اگر درصدد انكار برآمد و خواست از همان شيوه اى كه در دنيا و در برابر محكمه هاى دنيوى با انكار و خدعه خود را تبرئه مى كرد در محكمه الهى نيز چنين فكر خامى در او راه يابد در اين صورت شاهدان الهى (پيامبران و فرشتگان) عليه او شهادت مى دهند و در صورتى كه گواهى آنان را نيز انكار نمايد اعضاى بدن او كه به وسيله آنها گناه را انجام داده است خود بر گناهان او گواهى مى دهند و ديگر هيچ راه فرارى براى او نخواهد بود.

اين مطلب از برخى از روايات مربوط به گواهان روز قيامت به خوبى استفاده مى شود كه در اين روايات آمده است كه فرشتگان در مورد كسانى شهادت مى دهند كه نامه اعمال خود را انكار نموده اند، و حتى پس از گواهى دادن فرشتگان الهى شهادت آنان را نيز انكار مى كنند و در اين صورت دهان آنان بسته مى شود و اعضاى آنان به سخن مى آيد.

بنابراين مراحل شهادت به قرار زير است:

١. نامه اعمال.

٢. گواهى فرشتگان پس از انكار نامه اعمال.

٣. گواهى اعضا پس از تكذيب فرشتگان.[١]

تا اينجا با شاهدان خارجى از نظر قرآن و روايات آشنا شديم، اكنون به بررسى گواهان و شاهدان داخلى مى پردازيم:

شاهدان داخلى

مقصود از شاهدان داخلى، گواهانى است كه جزء بدن انسان بوده يا به

[١] بحارالأنوار: ج٧، باب ١٦، روايت ٣و ٤.