بنابراين در اين كه از ديدگاه قرآن و روايات اسلامى، يكى از شاهدان در قيامت، مكان انجام گرفتن عمل است جاى ترديد نيست آنچه در اين جا توجه انسان را به خود جلب مى كند اين است كه مكان كه فاقد حس و ادراك است چگونه مى تواند اعمال انسان را درك نمايد، و در سراى ديگر بر آن گواهى دهد؟

ولى پاسخ اين است كه اين نوع آيات و روايات و نيز آيات و روايات ديگر از اين قبيل ما را به يك حقيقت رهنمون مى گردند و آن اين كه تمام موجودات از نوعى ادراك برخوردارند، و ميزان درك و آگاهى آنها بستگى به ميزان درجه وجودى آنها دارد چنان كه قرآن كريم در جاى ديگر مى فرمايد:

(...وَإِنْ مِنْ شَىء إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ...) .[١]

«هيچ موجودى نيست مگر آن كه خدا را تسبيح مى گويد ولى شما تسبيح آنان را درك نمى كنيد».

اين مطلب از نظر مبانى حكمت متعاليه در فلسفه اسلامى امرى مسلم و غير قابل ترديد است و اين خود از امتيازات و شگفتى هاى قرآن است كه از يك واقعيت بسيار دقيق پرده برداشته است آن هم در زمانى كه فكر و انديشه بشر كمترين توجهى به اين نوع مطالب دقيق نداشته است.

و چه زيبا گفته است عارف رومى:

جمله ذرّات عالم در نهان *** با تو مى گويند روزان و شبان

ما سميعيم بصيريم و هوشيم *** با شما نا محرمان ما خامشيم

چون شما سوى جمادى مى رويد *** محرم جان جمادان كى شويد؟

[١] اسراء/٤٤.