و زمينى نسبت داده شده است(فَصَعِقَ مَنْ فِى السَّماواتِ وَمَنْ فِى الأَرْضِ)بنابراين بايد استثنا شدگان از چنان مرتبه وجودى برخوردار باشند كه فراتر از آسمانها و زمين باشند و در نتيجه از«صعق» و فزع پس از نفخ صور در امان باشند.

ولى اين تفسير با ظاهر آيه هماهنگ نيست، زيرا مقتضاى ظاهر آيه اين است كه استثنا شدگان از جمله موجودات آسمانى و زمينى هستند.

و به عبارت ديگر: ظاهر استثنا اين است كه متصل است نه منقطع، و به همين جهت مفسران با توجه به همين مدلول ظاهرى، در مورد استثنا شدگان آراى مختلفى را ابراز نموده اند برخى گفته اند مقصود جبرئيل وميكائيل و اسرافيل و ملك الموت است و برخى گفته اند:«شهدا» هستند وبرخى احتمالات ديگرى داده اند.[١]

در اينجا يك رشته شواهد و قراينى در آيات قرآن وجود دارد كه از مجموع آنها مى توان به نوعى به تفسير اين آيه دست يافت و مقصود از استثنا شدگان را به دست آورد.

١. از برخى آيات استفاده مى شود كه افرادى كه در نفخه نخست گرفتار هول و هراس (صعق و فزع) شده اند، همان افرادى هستند كه پس از نفخه دوم برپا خاسته و در پيشگاه ربوبى در محشر حاضر مى گردند چنان كه مى فرمايد:

(فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ) .[٢]

(فَإِذا هُمْ جَميعٌ لَدَيْنا مُحْضَرونَ) .[٣]

٢. در آيه ديگر«مخلصان» از حاضر شوندگان در محشر (براى محاسبه

[١] مجمع البيان:٤/٥٠٨; تفسير الجلالين: ص ٦١٦.
[٢] زمر/٦٨.
[٣] يس/٥٣.