محدث و متكلم عاليقدر«شيخ صدوق» در اين باره مى گويد: اعتقاد ما درباره بهشت و دوزخ اين است كه آن دو آفريده شده اند وپيامبر (صلى الله عليه وآله وسلم)به هنگام معراج وارد بهشت شد و دوزخ را نيز مشاهده نمود.[١]

شيخ بزرگوار مرحوم«مفيد» در«اوائل المقالات» به نقل اقوال پرداخته و چنين مى گويد:

بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده اند و روايات آن را تأييد واهل شرع بر آن اتفاق نظر دارند ولى اكثريت معتزله و خوارج و گروهى از زيديه مى گويند آفرينش كنونى آنها امرى ممكن است ولى دليل بر وجود كنونى آن در دست نيست در حالى كه«ابوهاشم جبايى» وجودفعلى آنهارا محال دانسته و معتقد است پيش از برپايى قيامت بهشت و دوزخ آفريده نمى شوند.[٢]

علاّمه حلى در«كشف المراد» اقوال متكلمان را به نحو ياد شده نقل كرده و«قاضى عبدالجبار» را از انديشه با ابوهاشم يكسان مى داند.[٣]

«تفتازانى» در شرح مقاصدمى گويد: اكثريت مسلمانان بر اينند كه بهشت و دوزخ هم اكنون آفريده شده اند جز«ابوهاشم» و«عبدالجبار» و پيروان آنها كه با اين نظريه مخالفت كرده اند.[٤]

و گاهى در ميان علماى شيعه انديشه مخلوق نبودن بهشت و دوزخ به مرحوم سيد رضى (ت/٣٥٩، م/٤٠٦) و زرارة بن اعين[٥] نسبت داده شده

[١] اوائل المقالات: ص١٠٢ ١٠٣.
[٢] بحارالأنوار:٨/٢٠٠.
[٣] كشفالمراد: ص ٢٧٠، ط صيدا.
[٤] شرح مقاصد:٢/٢١٨.
[٥] تعليقات اوائل المقالات: ص ١٠٣.