در اين جا از يادآورى نكته اى ناگزيريم و آن اين كه در بحث ثواب و عقاب و پاداش و كيفر خواهيم گفت كه قسمتى از آنها مربوط به تجسم اعمال انسان است و اين كه اعمال هر فردى داراى دو نوع وجود است: وجود دنيوى، وجود اخروى. مثلاً در اين جهان نماز يك رشته حركات و سكنات و اذكار و اوراد است، در حالى كه همين حركات در آن جهان وجود ديگرى دارد كه به آن صورت«تمثل» و تجسم مى يابد.

و نيز خواهيم گفت كه نفس انسان بر اثر كثرت اطاعت يا فزونى گناه، ملكاتى را به دست مى آورد كه خواه ناخواه در آن جهان مطابق ملكات خود دست به آفرينشگرى خاصى مى زند كه مايه شادمانى يا دردمندى او است.

اين دو نوع پاداش و كيفر از قلمرو بحث ما بيرون است، بلكه هدف در اين آيات آن نوع پادشهاى قراردادى است كه در كتاب و سنت به آن اشاره شده است.

در سخنان امير مؤمنان على (عليه السلام) به گونه اى به اين مطلب كه روز رستاخيز روز تحقق پاداشها و كيفرها و در نتيجه تجلى گاه عدل الهى است اشاره شده است آنجا كه مى فرمايد:

«يَوْمَ يَجْمَعُ اللّهُ فِيهِ الأَوّلينَ وَالآخرينَ لِنِقاشِ الْحِسابِ وَجَزاءِ الأَعْمالِ».[١]

[١] نهج البلاغه، صبحى صالح، خطبه ١٠٢.