شكى نيست كه اگر همه بندگان خدا مطيع و نيكوكار بودند هرگز عدل الهى ايجاب نمى كرد كه به آنها پاداش دهد، زيرا همگان با سرمايه هاى الهى وارد بازار كار شده و هرچه انجام داده اند از حركت هاى بدنى گرفته تا انديشه هاى مغزى، همه و همه با سرمايه هاى الهى انجام گرفته است، در اين صورت كوچكترين طلبى از خدا نخواهند داشت. از اين گذشته، با توجه به نعمت هاى بى شمار خداوندى كه بندگان از آنها برخوردارند ديگر جايى براى استحقاق پاداش اخروى باقى نمى ماند و اگر خدا به اين گروه وعده پاداش داده است چيزى جز جود واحسان الهى به آنان نيست.[٣]

در مقابل اگر همه بندگان خدا افراد بزهكار و گنهكار بودند هرگز بر خدا لازم نبود آنها را تنبيه كند و به كيفر برساند، زيرا كيفر حق او است و هرگز لازم نيست كه او حق خود را استيفا نمايد.

آرى اگر به گروه نخست وعده پاداش و به گروه دوم وعيد كيفر دهد در اين صورت مسأله لزوم عمل به«وعده» و«وعيد» مطرح مى شود كه عمل به آن

[١] يونس/٤٤.
[٢] آيات در اين زمينه بيش از اين است كه در اين جا نقل شود.
[٣]«ولكنَّهُ سُبحانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَى العِبادِ أنْ يُطيعُوهُ ، وَجعَلَ جَزاءَهُمْ عَلَيْهِ مُضاعَفَةَ الثَّوابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ وَتَوَسُّعاً بهما هُوَ مِنَ الْمَزيدِ أهْلُُه» (نهج البلاغه، صبحى صالح ، خطبه ٢١٦) خداوند حق خود را بر بندگان اين قرار داده است كه اورا پيروى كنند، و از روى تفضل وجود و رحمت واسعه اى كه سزاوار مقام ربوبى است، جزاى آن را پاداش مضاعف قرار داده است.