در پايان اين بحث يادآور مى شويم، رواياتى كه حساب را براى مشركان نفى مى كنند، خود دليل گويايى بر اين مطلبند كه بايد حساب تكوينى (پاداش و كيفر اعمال) را از«حساب تدوينى» جدا كرد، زيرا مشركان حساب تكوينى دارند ولى حساب تدوينى ندارند.

٥. خداوند«سريع الحساب» است

از بحثهاى مربوط به حساب كه در قرآن مطرح شده است، سريع بودن حساب الهى است و اصولاً سريع الحساب بودن از جمله صفات الهى است چنان كه علاوه بر آيات قرآن در دعاى جوشن كبير نيز آمده:«يا مَنْ هُوَ سَريعُ الحِسابِ». آيات بسيارى بر اين مطلب دلالت دارد چنان كه مى فرمايد:

(اَلْيَومَ تُجزى كُلُّ نَفْس بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ إِنَّ اللّهَ سَريعُ الْحِسابِ).[٢]

«امروز هر فردى به آنچه انجام داده است، جزا داده مى شود امروز به كسى ظلم وستم نمى شود حقّا كه خداوند حساب بندگان را سريع رسيدگى مى كند».[٣]

اكنون اين سؤال مطرح مى شود كه مقصود از رسيدگى سريع به حساب بندگان چيست؟

[١] براى آگاهى از اين روايات به بحارالأنوار: ج٧،باب«احوال المتقين» رجوع نماييد.
[٢] مؤمن/١٧.
[٣] به آيات: ٢٠٢/ بقره; ١٩ و ١٩٩/ آل عمران; ٤/ مائده; ٦٢/ انعام; ٤١/ رعد; ٥١/ ابراهيم و ٣٩ نور، رجوع شود.