از نظر نخست، هيچ گونه عذر عقلى در تحقق پاداشها و كيفرهاى غير حسى كه نفس در دريافت آنها نياز به بدن و قواى حسى آن ندارد وجود ندارد، بنابراين مهم در اين باره مطلب دوم است يعنى دليل عقلى بر تحقق معاد روحانى برپايه ملاك ياد شده.

معاد روحانى و حكمت و رحمت الهى

در گذشته آنجا كه دلايل قطعى بودن معاد را بررسى مى كرديم يادآور شديم كه اصولى مانند«حكمت» و«رحمت الهى» قطعى بودن معاد را اثبات مى نمايد اينك متذكر مى گرديم كه مقتضاى اين دو اصل تحقق معاد روحانى نيز مى باشد.

توضيح اين كه انسانهاى محشور در سراى ديگر دو دسته اند:

١. گروهى كه از نظر تكامل، تنها به حدّى رسيده اند كه از لذايذ، لذتهاى حسى و از آلام، همان سنخ را درك مى كنند. به طور مسلم، معاد اين گروه از نظر ثواب و عقاب در چارچوب همين لذايذ و آلام جسمانى خلاصه مى شود، و از نظر سعادت و شقاوت و خوشبختى و بدبختى، جسم و تن و ادراك حسى آنها ملاك قرار مى گيرد.

ولى در اين جا انسان هايى وجود دارند كه در اين جهان از نظر معرفت