تحف العقول ت کمره‌ای - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٥٠١ - (و اما سبب مهيج)

موسى ٧ (١٥٤- الاعراف) اين نيست مگر فتنه تو، يعنى آزمايش تو، اين آياتست كه با هم سنجيده شوند و گواه يك ديگرند.

و اما آياتى بلفظ بلوى كه معنى اختبار و آزمودن دارند قول خدا است (٤٨- المائدة) تا شما را بيازمايد نسبت بدان چه بشما داده- و قول خدا (١٥٢- آل عمران) سپس آنان را از شما برگردانيد تا شما را بيازمايد، و قول خدا (١٧- القلم) ما آنان را آزموديم چونان كه صاحبان آن باغ را، و قول خدا (٢- الملك) مرگ و زندگى را آفريد تا شما را بيازمايد كه كدام عمل بهترى داريد، و قول خدا (١٢٣- البقرة) و آنگاه كه ابراهيم را پروردگارش با كلماتى آزمود (٥- محمد) و اگر خدا بخواستى از آنها انتقام كشيدى ولى تا شماها را بيكديگر بيازمايد- و هر آنچه در قرآنست به لفظ بلوى كه در آغاز بيان شده بمعنى آزمايشند، و امثال آن در قرآن بسيارند، و اينها اثبات اختبار و آزمودنست- راستى خدا عز و جل مردم را بيهوده نيافريده و آنها را مهمل وانگذارده و حكمت خود را بازيچه نساخته و از اين حقيقت بقول خود خبر داده (١١٠- المؤمنون) آيا پنداريد كه شماها را بيهوده آفريديم.

(١) اگر كسى گويد مگر خدا آينده بنده‌ها را نميداند كه آنها را آزمايش كند؟ گوئيم چرا نكرده ميداند چه خواهند كرد و اين تفسير قول خدا است (٢٨- الانعام) و اگر بر گردند بهمان كارى كه نهى شدند باز شوند- و همانا آنها را بيازمايد تا عدل خود را بدانها بنمايد، و آنها را عذاب قبل از بدكارى و بى‌دليل نكند و خودش فرموده است (١٣٤- طه) و اگر بيشتر آنان را با عذابى نابود ميكرديم ميگفتند پروردگارا چرا براى ما رسولى نفرستادى؟- و فرموده او است (١٦- الاسراء) و ما عذاب نكنيم تا رسولى بفرستيم و فرموده او (١٦٣- النساء) رسولانى مژده بخش و بيم دهنده- پس اختبار بوسيله توانشى است كه خدا ببنده خود داده است و اينست قول ميان جبر و تفويض، و بهمين قرآن گويا است و اخبار