تحف العقول ت کمره‌ای - ابن شعبه حرّاني - الصفحة ٢٣٣ - سخن آن حضرت در باره استطاعت

فلك جاريه و لجج غامره و اعلام نيره شاهره‌ايد و چون كشتى نوح باشيد كه مؤمنان در آن نشستند و مسلمانان در آن نجات يافتند، يا ابن رسول اللَّه من بشما اين نامه را نوشتم چون در معنى قدر اختلاف داريم، و در موضوع استطاعت سر گردانيم بما خبر ده از آنچه عقيده تو و عقيده پدران تو است ٧. زيرا شما از علم خدا آموختيد، و شما حجت بر مردم و خدا حجت بر شما است، و نژادى هستيد كه از يك ديگر باشيد، و خدا شنوا و دانا است (١) امام حسن باو چنين پاسخ داد:

بنام خداوند بخشاينده مهربان نامه‌ات بمن رسيد و اگر سرگردانى خودت و سرگردانى كسانى كه پيش از تو درگذشتند نبود من تو را از اين موضوع خبر نميدادم اما بعد هر كه بقدر در خوب و بدش ايمان ندارد و معتقد نيست كه خداوند آن را ميداند محققا كافر است، و هر كه گناهان را بخدا حواله ميدهد و كار او ميداند محققا فاجر و نابكار است. راستش خدا بزور اطاعت نشود، و در نافرمانى مغلوب نشده است، و دست از مردم نكشيده، و آنها را سر خود و مهمل رها نكرده كه سر خود باشند، بلكه او است مالك هر آنچه بآنها داده، و قادر بر هر چه آنها را بدان توانا كرده. بلكه بآنها فرمان داده تا باختيار خودشان آن را بپذيرند، و نهيشان كرده تا باختيار خود در حذر باشند. پس اگر سر بفرمان او نهند مانعى در ميان ندارند، و اگر بنافرمانى گرايند و خدا خواهد بر آنها منت نهد و جلو آنها را بگيرد ميتواند، و اگر هم نگرفت خداوند آنان را بزور بر آن وارد نكرده، و آنها را اكراه ننموده، بلكه باز هم بآنها منت نهاده كه آنها را بينا كرده و معرفت داده، و بر حذر ساخته و امر كرده و نهى كرده آنها را بطبع وادار بر اجراء فرمانش نساخته بمانند فرشته‌ها، و بر آنچه هم از آن نهيشان كرده اجبار نكرده، از آن خدا است حجت رسا، و اگر خواهد همه را بحق رساند وَ السَّلامُ عَلى‌ مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى‌.