علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٥٨ - فصل اول توجه قلبى

در طول تاريخ، مسلك‌هاى سلوكى بسيارى ظهور كردند كه ما نيز پيش از اين، از چند مسلك پردامنه و گسترده سخن گفتيم. به ديده رهبران اين مسلك‌ها، قلب و دل آدمى، صحنه كارزار نفس اماره و خداى سبحان و ميدان نبرد دو لشكر نفسانى و الاهى است؛ به اعتقاد آنان، هر يك از اين دو در اين صحنه كارزار، سردارى توانا دارند كه شهر دل را به تصرف خود درآورده، به تمام قواى ظاهرى و باطنى و اعمال بدنى و قلبى انسان جهت مى‌دهد؛ عارفان زاهدپيشه، آن دو سردار را دنيادوستى و زهد، عارفان مخلص، آن دو را رياى پرعجب و اخلاص، عارفان عاشق‌پيشه، آن دو را عشوه‌هاى فريباى دنيا و كرشمه‌هاى دل‌گشاى خداى سبحان، عارفان دعامنش، آن دو را تكبر و دعا و عارفان معرفت‌گرا آن دو را غفلت و حضور دل مى‌دانند كه البته هر يك بر چند اصل معرفتى و سلوكى تكيه زده‌اند كه بدان اشاره شد.

اين بزرگان، گرچه به اين خصايص زشت و زيبا پرداخته، آنها را ريشه سقوط و صعود سالكان دانسته‌اند، به نظر مى‌رسد بايد پا فراتر نهاد و به درون نقبى زد و اندكى ژرف‌كاوى كرد تا علت اصلى پيدايش آن خصايص را در روح آدمى يافت؛ علتى كه به نحوه وجود روح در كالبد تن باز مى‌گردد؛ زيرا وقتى روح در كالبد بدن جاى گرفت، به بدن تعلق وجودى يافت و نفس نام گرفت، نفسى كه به‌