علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٨٥ - ٤ دسته تنظيم و انسجامبخشى
قناعت و خوشرويى نيز پرداخته است و آنها را نه فقط براساس آيات قرآنى و روايات ولوى، كه با بيانات عرفانى متقدمان تفسير كرده است.
٤. دسته تنظيم و انسجامبخشى
اين دسته همانند سه دسته گذشته، از ميراث عرفانى آگاهى شايستهاى داشتند، افزون بر آن خود نيز از تجارب سالكانه عميقى بهرهمند بودند و بىآنكه سخنى را از عارفى نقل كنند، بهگونه مستقل درصدد توصيف و تنظيم آن تجارب برآمدند؛ البته در توصيفات ايشان، پنج رويكرد عرفانى و تأليفى ديده مىشود: رويكردى بر پايه سنت سلوكى، رويكردى بر پايه رويداد قلبى، رويكردى براساس طبقهبندى سالكان، رويكرد پديدارشناختى و رويكرد انسانشناختى.
يك. رويكردى بر پايه سنت سلوكى
به ديده صاحبان اين مشرب، سنت سلوكى به منزله روح منازل در تمامى منازل سريان دارد و همه منازل، ثمره تعالى آن سنت در سير و سلوك است، از اينرو هر منزل را از حيث آن سنت توصيف و تفسير مىكردهاند؛ همانگونه كه ابوطالب مكى در قوت القلوب، منازل را بر پايه سنت يقين و ابوحفص سهروردى در عوارف المعارف، آنها را بر پايه سنت توبه توصيف و تنظيم كردهاند؛ براى مثال مىتوان به مشارق أنوار القلوب و مفاتح أسرار الغيوب نوشته عبدالرحمنبن محمد انصارى مشهور به ابندباغ (م. ٦٩٦ ق)، رسالة الأصول العشرة تأليف نجمالدين كبرى (م. ٦١٨ ق)، كتاب الصدق نوشته ابوسعيد خراز و رساله سير و سلوك منسوب به سيد مهدى بحرالعلوم نجفى (م. ١٢١٢ ق) اشاره كرد.
مشارق أنوار القلوب كتابى دقيق با محتواى سلوك عاشقانه است. مؤلف پس از بيان اصول كلى سلوك، در باب هفتم از مقامات سالكان و احوال عارفان سخن گفته، به يازده مقام، يا ملكه ثابت پرداخته است: شوق، انس، رضا، خوف، رجا،