علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٦١ - اعمال مرتب

بر همين اساس، عارفان بر اين باورند كه سالك براى وصول به خداى سبحان بايد به ترتيب از اين منازل بگذرد و براى اين گام ترتيبى، عمل مناسب با هر يك از آن منازل را در قلب خود استقرار دهد و مقام خويش سازد و تا زمانى كه آن عمل را به صورتى تمام و كمال در قلب ننشاند و ملكه خويش نسازد، حقوق آن منزل را استيفا نكرده است و در نتيجه به منزل و عمل بعدى دست نمى‌يابد؛[١] براى مثال تا سالك، زهد را در خود مقام نسازد، از منزل زهد در نخواهد گذشت و به منزل توكل ره نمى‌يابد و ياراى استقرار توكل را در قلب ندارد. اين بيان، سرّ تلاش بسيارى از بزرگان علم سلوك را كه در ترسيم منازل پلكانى و توصيف منسجم مقامات كوشيده‌اند، وامى‌گشايد؛ مانند ترتيب مقامات خواجه عبدالله انصارى در منازل السائرين. اين خصيصه ترتّبى و تدرّجى در اعمال قلبى، به عرفان عملى تعريف خاصى مى‌بخشد و آن «اعمال قلبى از حيث ترتّب تا قرب خداى سبحان» است.

بنابراين سالكان در يك سير صعودى، صراط مسقيم را طى مى‌كنند؛ اما اين سير، بيرون از قلب و دل انسان نيست؛ بلكه امرى باطنى است‌[٢] كه در قلب آدمى رخ مى‌دهد؛[٣] زيرا روحِ سير و سلوك، اقبال و توجه قلب به خداى سبحان است‌[٤] كه حركت آن با گذر از منازل صورت مى‌پذيرد و منازل همان اعمال قلب هستند؛ از اين‌رو سير و سلوك، انتقال انسان از يك عمل قلبى به عمل قلبى ديگر در دامنه قلب است.[٥] امام على (ع) مى‌فرمايد:

[١] - بنگريد به: عبدالرزاق كاشانى، اصطلاحات الصوفية، ص ٦٦.

[٢] - بنگريد به: همو، شرح منازل السائرين، ص ٢٥.

[٣] - عبدالقادر گيلانى، الفتح الربانى، ص ٢٩.

[٤] - بنگريد به: عبدالرزاق كاشانى، اصطلاحات الصوفية، ص ٨٣.

[٥] - بنگريد به: عبدالرحمن جامى، نفحات الأنس، ص ٦٤٠.