علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٥٨ - گونههاى فضايل اخلاقى

فضايل ايجابى دو دسته‌اند: فضايل نفسى و فضايل تعاملى. فضايل نفسى فضايلى حقيقى هستند كه جان و دل آدمى براى اتصاف به آنان به وجود ديگران نيازى ندارد؛ از اين‌رو تعقل آنها منوط به اعتبار غير نيست؛ مانند صدق و راستى (همانند اسم صادق) و عزت و بزرگوارى (همانند اسم عزيز). فضايل تعاملى فضايلى اضافى هستند كه دل انسانى براى اتصاف به آنان منوط به وجود ديگرى است و تعقل آنها به اعتبار غير توقف دارد. از اين‌رو در مفاد هر يك از آنها «نسبت به» گنجانده شده است. چنين فضايلى از نحوه تعامل انسان با ديگران برمى‌خيزد؛ رأفت (همانند اسم رئوف) و جود و بخشش (همانند جواد).

فضايل تعاملى نيز دو قسم وصفى و فعلى دارند. فضايل وصفى فضايلى هستند كه فقط و فقط جنبه تعاملى با ديگران دارند؛ اما جهت تأثيرى و فعلى ندارند؛ مانند حلم و بردبارى (همانند اسم حليم) و رفق و نرمش (همانند اسم رفيق)؛ اما فضايل فعلى فضايلى هستند كه نه تنها داراى جنبه تعاملى هستند، جهت تأثيرى و فعلى (مانند خير رسانى) نيز دارند؛ مانند رأفت (همانند اسم رئوف) و عطا و بخشش (همانند اسم معطى). البته بايد توجه داشت در قبال فضايل اخلاقى تعاملى، فضايل عرفانى تعاملى نيز وجود دارد؛ زيرا فضايل اخلاقى تعاملى فضايلى هستند كه از سر معامله بنده با ديگر بندگان به وجود مى‌آيند و مشابه اسما و صفات الاهى‌اند؛ مانند حليم و رئوف؛ اما فضايل تعاملى عرفانى فضايلى هستند كه از معامله بنده با مولاى هستى رخ مى‌گشايند و از آثار و ثمرات معرفت قلبى به اسماى الاهى هستند؛ مانند توكل كه اثر اسم وكيل، صبر كه اثر اسم حاكم و رضا كه اثر اسم حكيم است و ما در فصل هشتم به آن خواهيم پرداخت.

با اين بيان، نكته‌اى سر مى‌گشايد كه چه بسا يك فضيلت، دو بعد اخلاقى و عرفانى داشته باشد؛ مانند شكر كه اگر شكر از خلق باشد، فضيلت اخلاقى و اگر شكر از خدا باشد، فضيلت عرفانى به حساب مى‌آيد.