علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ٢٤٦ - نشاط و بهجت در نماز
مىشود و اقبال مىيابد. روزى حُمران به امامباقر (ع) عرض كرد ما هرگاه نزد شما مىآييم، از نزدتان بيرون نمىرويم مگر اينكه دلمان نرم مىشود و جانمان به آسانى از دنيا روى مىگرداند و اموال مردم بر چشمان ما حقير و كوچك مىگردد و آنگاه كه با مردمانو تاجران نشستيم، به دنيا علاقهمند مىشويم. امام فرمود: «
انما هي القلوب مرّة تصعب و مرّة تسهل
؛[١] اين (احوال) دل است كه گاهى سخت مىشود و گاهى نرم.»
عارفان اين نكته (رعايت احوال دل) را به تمامى عبادات، بلكه به جميع حالات سلوكى تسرّى دادهاند و بهعنوان قاعدهاى عرفانى از آن مدد جسته و آن را «مراعات» ناميدهاند كه رمز موفقيت در جاده پر پيچ و خم سلوك است تاسالك از سلوك منزجر نگردد و از راه باز نماند. امامخمينى (قدس سره) دراينباره چنين مىنويسد:
از احاديث، استفاده ادب ديگرى شود كه آن نيز از مهمات باب رياضت است و آن عبارت از مراعات است. و آن، چنان است كه سالك در هر مرتبه كه هست، چه در رياضات و مجاهدات علميه يا نفسانيه يا عمليه، مراعات حال خود را بكند و با رفق و مدارا با نفس رفتار نمايد و زايد بر طاقت و حالت خود تحميل آن نكند؛ خصوصاً براى جوانها و تازهكارها، اين مطلب از مهمات است كه ممكن است اگر جوانها با رفق و مدارا با نفس رفتار نكنند و حظوظ طبيعت را بهاندازه احتياج آن از طرق محلله ادا نكنند، گرفتار خطر عظيمى شوند كه جبران آن را نتوانند كرد و آن خطر آن است كه گاه نفس به واسطه سختگيرى فوقالعاده و عنانگيرى بىاندازه، عنان گسيخته شود و زمام اختيار را از دست بگيرد و اقتضائات طبيعت كه متراكم شد و آتش تيز شهوت كه در تحت فشار بىاندازه رياضت واقع شود، ناچار محترق شود و مملكت را بسوزاند و اگر خداى
[١] - محمد بن يعقوب كلينى، الأصول من الكافى، ج ٢، ص ٤٢١.