علم سلوک - فضلى، على - الصفحة ١٥٤ - نفسشناسى شهودى و خداشناسى شهودى

سه‌گانه توحيد، (افعالى، صفاتى و ذاتى) را از حوزه ذهن و مفهوم به حوزه شهودقلبى ارتقا مى‌دهد و به مرتبه فناى در حق نايل مى‌گردد؛ نخست توحيد افعالى را به چشم دل مشاهده مى‌كند و لباب اين آيه در دنياى مادى برايش منكشف مى‌شود:

فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى‌؛[١] و شما آنان را نكشتيد، بلكه خدا آنان را كشت و چون [ريگ به سوى آنان‌] افكندى، تو نيفكندى؛ بلكه خدا افكند [آرى خدا چنين كرد تا كافران را مغلوب كند].

در مرتبه دوم، توحيد صفاتى را شهود مى‌كند و مغزاى اين آيه در اين دنيا بر او جلوه مى‌كند:

كُلُّ مَنْ عَلَيْهَا فَانٍ‌* وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ‌؛[٢] هر چه بر [زمين‌] است، فانى‌شونده است و ذات باشكوه و ارجمند پروردگارت باقى خواهد ماند.

در مرتبه سوم با چشم شهود به گوهر توحيد ذاتى مى‌رسد و حقيقت اين آيه در اين نشئه مادى بر او ظهور مى‌كند:

وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ؛[٣] و جز خداى يگانه قهار معبودى ديگر نيست.[٤]

بنابراين سلوك عارفانه، صحنه دل را ميدان تقابل غفلت نفسانى و حضور

[١] - انفال( ٨): ١٧.

[٢] - رحمن( ٥٥): ٢٦ و ٢٧.

[٣] - ص( ٣٨): ٦٥.

[٤] - سيد محمدحسين حسينى تهرانى، رساله لب‌اللباب، ص ١٥٥- ١٥١.