اصول فقه نوين - اراکی، محسن - الصفحة ١٨٣ - \* نتايج مقدمات ششگانه

نتيجه دوم: بنابر نظريه مختار در وضع يعنى نظريه اعتبار حكايت لفظ از معنا، تعدد اقسام وضع به لحاظ موضوع له به نحوى ديگر متصوّر است كه با آنچه در بيان مشهور محقّقين اصولى آمده است متفاوت است.

بنابر نظريه مختار در وضع، نحوه حكايت صورت معناى موضوع له از واقعيت محكى عنه خود مى‌تواند متفاوت باشد و به حسب تفاوت نحوه حكايت صورت معنا از واقع معنا، نحوه وضع لفظ براى معنا نيز متفاوت خواهد شد.

اختلاف نحوه حكايت لفظ از معنا از سه جهت ممكن است ناشى شود:

جهت اوّل‌: ظرف واقعيت محكى عنه؛ زيرا همان گونه كه در مقدمات اين بحث گفتيم ظرف واقعيت محكى عنه ممكن است خارج باشد نظير صورت «انسان» به عنوان كلّى طبيعى كه از مصاديق خارجى خود حكايت مى‌كند، يا صورت «زيد» كه از مصداق خارجى خود حكايت مى‌كند. و ممكن است ظرف واقعيت محكى عنه ذهن باشد نظير صورت «انسان» به عنوان كلّى عقلى، يعنى انسان مقيد به قيد كليت كه ظرف وجودش ذهن است.

جهت دوم‌: قابليت انطباق صورت معنا بر كثيرين و عدم قابليت انطباق آن بر كثيرين، و به عبارتى ديگر تكثر و قابليت تكثر محكى عنه و يا عدم تكثر و عدم قابليت تكثر محكى عنه. قابليت تكثّر در آن‌جاست كه ذهن صورت را حاكى از ماهيت معنا مى‌داند؛ لكن در آنجا كه صورت معنا حاكى از وجود متشخص معناست (به حسب ظرف وجود آن خواه خارج باشد خواه ذهن يا نفس الامر) قابليت تكثّر وجود ندارد.

جهت سوم‌: آنجا كه صورت معنا قابليت انطباق بر كثيرين دارد، نحوه انطباق بر مصاديق متكثّره متفاوت است، به همان انحاء تفاوتى كه در مقدّمه پنجم توضيح داديم. بنابر اين جهات سه گانه، وضع به لحاظ موضوع له به اقسام زير تقسيم مى‌شود:

١) وضع خاص كه مقصود آنجاست كه صورت معناى موضوع له قابليت انطباق بر كثيرين نداشته باشد. وضع خاص، به وضع خاص خارجى و وضع خاص ذهنى منقسم مى‌شود. آنجا كه ظرف وجود موضوع له خاص خارج است وضع خارجى است، و آنجا كه ظرف وجود موضوع له خاص ذهنى است وضع به لحاظ موضوع له ذهنى‌