موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣١ - مقاله سوم در شمّهاى از خصايص و صفات اين دو حقيقت عقليه و جهليه به حسب آنچه در اين حديث شريف به آن اشاره فرموده

ديگر آن‌كه متعلِّق‌به «أوَّلُ خَلْقٍ» باشد، در صورتى كه مراد از روحانيّين جمله مجرّدات عقليه و غير آن باشد؛ يعنى اوّل خلق از يمين عرش است، از جمله روحانيين.

سوم آن‌كه متعلِّق به «روحانيّين» باشد؛ يعنى اوّلْ خلق از روحانيّين، كه آن روحانيّين همه از يمين عرشند، و در اين صورت، مراد از روحانيّينْ عالم عقلى است، و اين دو احتمال را بعضى از بزرگان ذكر فرموده‌اند [١].

و بايد دانست كه عرش را اطلاقات يا مصاديقى است كه به بعض آن در روايات شريفه تصريح شده‌ [٢] و بعض آن در لسان اهل معرفت‌ [٣] است؛ مثل:

جسم كلّ محيط يا مجموع عالم يا علم يا علم مفاض به انبياء و حُجَج، ويكى از اطلاقات آن، كه مناسب با قول خداى تعالى است‌ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌ [٤]، نفس فيض منبسط است كه مستواىِ رحمان و مجلاى بروز سلطنت الهيه است، و بنابر اين اطلاق، معلوم شود كه: حقيقت عقليه، مخلوق از يمين عرش است، و آن تعيُّن اوّل اقرب به حق و جلوه مقدّم بر ساير جلوات است كه از براى آن، جنبه يمينيت است، و «يَدُ اللَّه» به اعتبارى، خود همين فيض است كه در نظر كثرت، يمين و يسار پيدا كند و در نظر وحدت «كِلْتا يَدَيهِ يَمِينٌ» [٥] باشد.

[١] شرح اصول الكافي، صدرالمتألّهين، ج ١، ص ٤٠٠.

[٢] الكافي، ج ١، ص ١٢٩، «كتاب التوحيد»، «باب العرش و الكرسى»؛ التوحيد، صدوق، ص ٣٢١، باب ٥٠؛ معاني الأخبار، ص ٢٩، «باب معنى العرش و الكرسى»، حديث ١.

[٣] ر. ك: تفسير الصافي، ج ٢، ص ٢٠٤.

[٤] «خداوند رحمان، مُستوى بر عرش است». (طه (٢٠): ٥)

[٥] «هر دو دستِ خدا، دست راست هستند». (الكافي، ج ٢، ص ١٢٦، «كتاب الإيمان‌والكفر»، «باب الحُبّ في اللَّه و البُغض في اللَّه»، حديث ٧). در نسخه اصل كلمه «كِلا» بدل «كلتا» درج شده است.