موسوعة الإمام الخميني 49 (شرح حديث جنود عقل و جهل) - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٣٠ - مقاله سوم در شمّهاى از خصايص و صفات اين دو حقيقت عقليه و جهليه به حسب آنچه در اين حديث شريف به آن اشاره فرموده

جامعيت تجلّى فرمود؛ و از اين سبب، همين اوّلْ مخلوق را به نور مقدّس نبىِّ ختمى- كه مركز ظهور اسم اعظم و مرآت تجلّى مقام جمع و جمع الجمع است- تعبير نموده‌اند؛ چنانچه در حديث است از رسول خدا كه: «اوّلْ مخلوق، نور من است» [١]، و در بعض روايات «اوّلْ مخلوق، روح من است» [٢].

دوم از خصايص عقل آن است كه: اوّلْ مخلوق از روحانيّين است، و اوّلْ مخلوق از روحانيّين اوّلْ مخلوق به قول مطلق است؛ زيرا كه غير روحانيّين بعد از روحانيّين مخلوقند.

و مقصود از روحانيّين، يا عالم عقلى و جمله عقول قادسه طوليه و عرضيه است- و اطلاق روحانى به تخلّل نسبت به آنها نمودن، به ضَربى از تجريد است- و يا جمله عوالم مجرّده است، و اطلاق روحانى نيز يا مبنى بر تجريد يا تغليب است. و بيان آن‌كه عالم روحانيّين مقدّم بر ساير موجودات، و عقل اعظم مقدّم بر همه است، موكول به محالّ خود از كتب عقليه است‌ [٣].

سوم از خصايص عقل آن است كه مخلوق از يمين عرش است و در متعلَّق اين جارّ، چند احتمال است:

يكى آن‌كه [متعَلَّق‌] كلمه «خَلَقَ» فى قوله: «خَلَقَ الْعَقْلَ» باشد، و معنى چنين شود كه: خلق فرمود عقل را از يمين عرش، و جمله حاليه «وَهُوَ أوَّلُ خَلْقٍ» متوسّط بين جارّ و مجرور باشد، و اين توجيه به نظر نويسنده، اقرب است و پس از اين، وجه آن معلوم خواهد شد.

[١] قال عليه السلام: «أوَّلُ ما خَلَقَ اللّهُ نُورِي». (عوالي اللآلي، ج ٤، ص ٩٩، حديث ١٤٠؛ بحار الأنوار، ج ١٥، ص ٢٤، حديث ٤٤)

[٢] عن النبي صلى الله عليه و آله: «أوَّلُ ما خَلَقَ اللّهُ رُوحي». (بحار الأنوار، ج ٥٤، ص ٣٠٩)

[٣] الحكمة المتعالية، ج ٧، ص ٢٦٢.