یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٩٣ - ربا

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٩٣

که ما آنها را ذکر میکنیم و به نقد آنها میپردازیم:

فلسفههای حرمت ربا:

١. اصطناع معروف.

ربا تحریم شده تا باب قرضالحسنه باز باشد (رجوع به ورقههای مطالب مربوط به ربا):

این حکمت در روایات آمده است و از مقابله ربا با صدقه در قرآن نیز فهمیده میشود.

ملاک حرمت ربا در رژیمهای سوسیالیستی عدم وجود سرمایه است برخلاف اسلام:

باید توجه داشت که فرق است بین تحریم ربا در رژیم سوسیالیستی و بین تحریم آن در اسلام. در رژیم سوسیالیستی ربا نیست، زیرا که سرمایهداری نیست.

ولی در اسلام ربا در عین تجویز سرمایهداری (با شرایط خاصی) ممنوع است.

حفظ و تقویت عواطف یکی از هدفهای مهم اجتماعی است که مورد توجه اسلام است:

تحریم ربا در اسلام به خاطر این است که تعاطف و تراحم در اجتماع وجود داشته باشد. حفظ عواطف، خود امری است که مورد توجه شارع اسلام بوده است. لذا قرض دادن را واجب نکرده است و بر عهده حکومت هم نگذاشته است ولی از طرفی ندب به قرضالحسنه دادن نموده و از طرف دیگر زمینه آن را فراهم ساخته است به اینکه اولًا قرض ربوی را تحریم کرده است و ثانیاً از ذخیره کردن پول به وسیله واجب کردن زکات جلوگیری کرده است. (پولی که ذخیره شود هر سال زکات در آن واجب میشود تا از حد نصاب تنزل کند، ولی اگر قرض داده شود از صورت ذخیره بودن خارج میشود و زکات به آن تعلق نمیگیرد). خلاصه اینکه این تدبیری است از جانب شارع که نخواسته است قرض دادن را مستقیماً واجب کند ولی خواسته است آن را بر پایه عواطف و احساسات اقامه کند و این زنده کردن عواطف کاری عاقلانه است، به طوری که اگر رفع حاجت محتاجان به طریق دیگر هم ممکن بود (مثلًا بر عهده دولت گذاشتن) شایسته نبود، چنانکه ارسطو در نظیر این مسأله گفته است که مالکیت شخصی موجب بروز صفت جود و ایثار در اشخاص میشود و اگر مالکیت شخصی نباشد این استعداد بشری فعلیت پیدا نمیکند.

اشکال ١. وجه مزبور برای تحریم ربا، در قرضهای مصرفی کاملًا صحیح است ولی در قرضهای تولیدی به هیچوجه جاری نیست، زیرا که در قرض تولیدی قرضگیرنده فقیر نیست و چه بسا که مالک