یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٢ - آینده دین (١) و (٢)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٤٢

زیاد موجب تأسف نیست، بلکه از جهتی موجب خوشحالی است.

دوم اینکه تجارب و آزمایشها از نظر عامل زمان، متفاوت است.

برخی آزمایشها از نظر زمان به مدت کمی احتیاج دارد ولی برخی آزمایشها [اینگونه نیستند] خصوصاً آزمایشهایی که در مورد جانداران و از نظر زیستشناسی صورت میگیرد مانند آزمایشهای داروین در مورد انتخاب مصنوعی اصلح در مورد کبوتران که چند نسل متوالی در طول تقریباً دو سال باید بیایند و بگذرند تا نتیجه آزمایش روشن شود. آزمایشهای جامعهشناسی و تاریخی احتیاج به زمان بیشتری دارد، گاهی باید یک قرن و دو قرن زمینه یک آزمایش باشد، زیرا وجود یا عدم عاملی آثارش را پس از دو یا سه یا چند قرن ظاهر میکند آنچنان که مثلًا ماشین که در زندگی ظاهر شد امروز پس از دو سه قرن است که آثارش را در حیات بشر- البته آثار سوء نشان میدهد، یا کمونیسم باید لااقل یک قرن و در طول سه چهار نسل مورد آزمایش قرار گیرد. حضور و غیبت مذهب هم اینچنین است. اسلام حضور خود را در یک آزمایش سه چهار قرنی مورد آزمایش قرار داد. غیاب مذهب هم در دو سه قرن و در طول چند نسل همه به صورت یک آزمایش طولانی دو سه قرنی یک آزمایش است، یعنی غیاب مذهب عملًا پس از دو سه قرن نتیجه خود را ظاهر ساخته است.

اکنون میگوییم [١] اظهارنظر درباره گذشته دین وآزمایشهای تاریخی گذشته باید به این صورت انجام گیرد که اولًا دین و مذهب (و البته مقصود مذاهب توحیدی است که وسیله انبیای الهی تبلیغ شده است، خصوصاً اسلام که یگانه دینی است که عملًا به واسطه تاریخ روشن و کتاب آسمانی محفوظ و سنت قطعی نبویاش قابل