یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤١ - آینده دین (١) و (٢)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٤١

کشف میزان تأثیر یک چیز دو گونه آزمایش صورت میگیرد (خصوصاً در مورد مرکبات و در مورد عاملی که جزئی از یک کل است، همچنان که مذهب یک عامل اجتماعی و نهاد اجتماعی است در میان سایر عوامل اجتماعی و جزئی از یک کل است): یکی به این صورت که آن جزء را در کل دخالت میدهند و اثر کل را مورد مشاهده قرار میدهند. دیگر به این نحو که آن جزء را از آن کل برمیدارند و خلئی از او ایجاد میکنند و آن وقت اثر کل را تحت نظر قرار میدهند. در صورت دوم گاهی دیده میشود که بود و نبود تأثیری در اثر منظور آن کل ندارد، پس معلوم میشود وجودش زاید است و گاهی دیده میشود که با نبودن او اثر منظور بهتر پیدا میشود، پس معلوم میشود عامل مورد نظر نه تنها مؤثر نیست بلکه خنثیکننده اثر نیز هست، پس باید حذف شود. ولی گاهی حذف و نبودش ارزش و یا درجه ارزش آن را ثابت میکند. بسیار چیزها در غیابشان ارزششان بیشتر روشن میشود از حضورشان. معمولًا در مورد اموری که حضورشان توأم است با حضور عوامل متعدد دیگر و میزان تأثیر عاملها روشن نیست، یک عامل مؤثر غیابش بیش از حضورش روشنگر ارزشش میباشد. ما اگر تاریخ را در گذشته و حال به منزله آزمایشگاهی برای دین و مذهب فرض کنیم، یک آزمایش کامل انجام دادهایم. گذشته [١] یعنی ماقبل قرون ١٨ تا ٢٠ آزمایشگاه حضور مذهب است و این سه قرن یعنی مجموع این سه قرن و دوره طولانی دو قرن و نیمی آزمایشگاهی است در زمینه غیاب مذهب. اینجا دو نکته است که باید ذکر کنیم: یکی اینکه گرچه غروب موقت مذهب از برخی جامعهها موجب تأسف است بلکه لامذهبی هر فرد موجب تأسف است، ولی از نظر دیگر غیاب مذهب در برخی جوامع از نظر اثبات ارزش مذهب بسیار مفید است، شری است که خیری بزرگتر در آن نهان است. پس