یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤٣ - آینده دین (١) و (٢)

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٤، ص: ٢٤٣

آزمایش تاریخی و اجتماعی و جامعهشناسی است) در برابر دشمنان بشر (یا دشمنان تکامل تاریخی بشر [١]) چه نقشی ایفا کرده است؟ آیا در کنار دشمنان و علیه بشر بوده و یا در کنار بشر و علیه دشمنانش؟

دشمنان بشر عبارت است از ضعف (در مقابل عوامل مضر و خطرناک و سهمناک طبیعت) و جهل و اضطراب (دلهره) و بیماری و فقر وظلم و آز. این دشمنها گرچه همه به نوعی ناتوانی برمیگردد ولی برخی مربوط است به ناتوانی در برابر عوامل خارجی و طبیعی مانند ضعف، جهل، بیماری، فقر، و برخی مربوط [است] به ناتوانی در مقابل انسانهای دیگر مانند ظلم، و برخی مربوط است به ناتوانی در برابر خود. به عبارت دیگر، انسان در مقابل سه دشمن همیشه در حال مبارزه بوده است: طبیعت، انسانهای دیگر، نفس خود.

اینجا لازم است تجزیه وتحلیلی بشود که اسلام (زیرا چنانکه گفتیم تنها اسلام است که برای یک محقق دینشناس و جامعهشناس، به واسطه کتاب و سنت محفوظش و تاریخ روشنش میتواند مورد آزمایش مثبت قرار گیرد) در مقابل این هفت دشمن: ضعف، جهل، دلهره، بیماری، فقر، ظلم، آز، چه منطقی در دستوراتش دارد و عملًا در تاریخ چه نقشی داشته است، مثلًا در رابطه انسان و طبیعت چه گفته و چه کرده است، چه تشویقی به علم کرده و چه فرهنگ و تمدن و علومی به وجود آورده است، درباره بهداشت و سلامت چه منطقی دارد و عملًا خدمات طب اسلامی، تأسیسات طبی در تمدن اسلامی چه بوده است، منطق اسلام در زمینه فقر چیست و در زمینه ثروت چیست و در زمینه اقتصاد چیست [٢]، و در زمینه ظلم و عدالت چه منطقی دارد و عملًا حکومتهای اسلامی عدالت اجتماعی را تا چه پایه بالا بردند، و در زمینه آز و حرص و هوا چه منطقی دارد و عملًا چه نفوس مصفا و مزکایی تربیت کرده است و چه ادبیاتی در این